Jan Hannema

006  Kleine mensen werden ten toon gesteld. 

002

Jan Hannema, de Friese Tom Pouce 

 Tot ver in de vorige eeuw was het gebruikelijk dat mensen met een beperking, een afwijkende lichaamsbouw of zelfs een andere huidskleur, als rariteit werden vertoond op kermissen, jaarmarkten en tentoonstellingen. De meesten legden zich lijdzaam neer bij hun exploitatie in de hoop dat ze op die manier in hun levensonderhoud konden voorzien. Er waren er ook die met moed en doorzettingsvermogen hun handicap overwonnen en van zich lieten spreken. Een voorbeeld daarvan is Jan Hannema die internationaal faam verwierf als Admiraal Tom Pouce. In het Museum Martena in Franeker worden de herinneringen bewaard aan deze opmerkelijke figuur.

Lyts Tomke

004

De klompjes van Jan

Jan Hannema werd geboren in Franeker op 23 april 1839 als zoon van apotheker Pieter Hannema en diens vrouw Baukje. Het was een wolk van een baby die bij zijn geboorte 9 pond woog. Er leek niets aan de hand totdat na een half jaar de groei van Jan stopte. Er werden artsen bijgehaald, maar die zaten met de handen in het haar. Het kind leed aan een onverklaarbare kwaal. Wat men ook probeerde met voedsel en medicijnen. Jantje bleef klein. Zijn broers en zusjes noemden hem dan ook ‘Us lyts Tomke’. Ondertussen verhuisde het gezin naar Bolsward. Er werden meer kinderen geboren, met Jan mee acht in totaal. Een grote zorg, temeer

003

Het stoeltje van Jan

daar de zaken van vader Pieter bepaald niet florissant verliepen. “Waarom ga je niet met kleine Jan op tournee”, adviseerde de broer van moeder Baukje. “Daar is meer te verdienen dan met je apotheek”. Dat vonden beide ouders een goed idee. Als artiestennaam werd gekozen voor Tom Pouce naar het voorbeeld van een Amerikaanse kleine circusartiest die zich Tom Thumb of Tom Pouce noemde. De naam Tom Pouce, de Franse term voor Klein Duimpje, was door de Amerikaan zo populair geworden, dat een Amsterdamse bakker er een nog altijd bekend gebak naar vernoemde.

Jan Hannema, de Friese Tom Pouce, had direct succes. Het bleek dat de jongen een goed

005

Boekje waarin Jan op  12 jarige leeftijd zijn reis beschreef.

stel hersens had. Hij wist zich na verloop van tijd in vijf talen te redden en verstond de kunst met jong en oud, ongezien hun afkomst, aangenaam te converseren. Jan werd ontvangen aan het hof van koning Willem II en zijn vrouw Anna Paulowna, die zeer gecharmeerd was van de kleine knaap. De tournee ging langs alle hoofdsteden van Europa en Jan schreef op 12 jarige leeftijd met een sierlijk handschrift in zijn notitieboekje dat hij ‘Weenen een schoone stadt’ vond. De Dom van Keulen was voor hem zelfs ‘onbegrijpelijk schoon’. München vond hij ook ‘schoon’ en Amsterdam vooral ‘groot’

Op bezoek bij Victoria

Een absoluut hoogtepunt was een reis naar Engeland. Jan trad op in een variété theater in Regent Street, in het bruisende Londense uitgaansleven zoals Charles Dickens dat heeft beschreven. Hij werd aangekondigd als ‘Admiraal Tromp’ en droeg een indrukwekkend fantasie-uniform compleet met steek. Hij maakte wat danspasjes, zong een liedje en babbelde met de dames. Er volgde een ontvangst door koningin Victoria en prins Albert. Koningin Victoria die bekend stond om haar genereuze geschenken was zo ingenomen met de kleine Jan dat ze voor hem een compleet ameublement op maat liet maken.

007

Jan te midden van de meubeltjes geschonken door Koningin Victoria

Hannema besloot zich in Keulen te vestigen om vandaar uit reizen door heel Europa te kunnen maken, waarbij vorstenhuizen in Italië, Oostenrijk en België werden bezocht. Op de academie in Brussel werd Jan nauwkeurig gemeten. Hij bleek een lengte te hebben van 72,8 cm, zijn hoofd mat 14,8  cm en zijn handen elk 8,8 cm.

Omstreeks 1870 keerden Jan en zijn ouders terug naar Friesland. Ze gingen in Bergum wonen waar moeder Baukje in 1871 overleed. De gezondheid van Jan verslechterde. Hij beschikte over een klein rijtuigje waarmee hij af en toe tochtjes maakte. Verder hield hij zich bezig met zijn grote hobby: meubeltjes maken. Af en toe trad hij nog op in Friesland. Hij was te gast bij de Rederijkers Kamer in Franeker, was te zien in Kollum en Dokkum en had een eigen stand op de kermis in Leeuwarden. Een sigarenfabrikant daar bracht het merk Tom Pouce op de markt. In 1876 schreef de Leeuwarder Courant dat de vermaarde Tom Pouce, hij was toen 37 jaar, nog goed geconserveerd was. Het jaar daarop was Jan op de Groninger Kermis voor het laatst te zien. Hij stierf eind 1877 aan ‘waterzucht’. De herinneringen aan Jan Hannema zouden zijn verdwenen met degenen die hem hebben gekend, als Museum Martena aan de kleine maar dappere ‘admiraal’ niet een bescheiden opstelling zou hebben gewijd.

n.b. In het sfeervolle Museum Martena in Franeker is een vitrine gewijd aan Jan Hannema

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s