Tocht naar Rusland

001 soldat nederl 1812  In 1812 organiseerde Napoleon een tocht naar Rusland

001 H_8_-_12

Achterblijvers

001 vrouw te water

Aquarel Christiaan Andriessen

Bij een sluis aan het IJ ontstond op een dag plotseling groot tumult. Een vrouw stormde hysterisch krijsend de straat op met een baby in de armen. Zij sprong pardoes in het water. Omstanders probeerden haar te redden. Tientallen mensen klommen op een schuit die aan de kant gemeerd lag. Wel dertig mensen bogen zich over de rand met als gevolg dat de boot kantelde en alle redders in het water vielen. Met veel moeite wist iedereen zich aan wal te hijsen. Ook de wanhopige vrouw werd gered, maar de baby was verdronken. De vrouw was tot haar daad gekomen omdat ze na maanden onzekerheid eindelijk bericht had ontvangen dat haar man was omgekomen bij de jammerlijke aftocht van Napoleons legers. Zij was niet de enige die in het jaar 1812 man, vader, zoon of broer verloor in de wanhopige gevechten en de barre omstandigheden tijdens de Russische veldtocht van Napoleon. Honderdduizenden kwamen om bij de terugtocht uit Moskou.

 Vol goede moed

Opgewekt waren ze op weg gegaan, vrijwillig of verplicht door de conscriptie.

001 conscriptie

Conscriptie

Boerenzoons, weesjongens, zeelui zonder werk, arbeidersjongens, regentenzoontjes, artsen en ingenieurs. Vanuit heel westelijk Europa vormden ze legers die gaandeweg bijeen kwamen. Bij elkaar ruim 600.000 man met in hun gevolg een legertros van marketentsters,  handelaars, vrouwen, kinderen en zuigelingen. In het begin leek het een pleziertocht. De militairen kregen voldoende soldij om onderweg voedsel te kopen. Ze waren gekleed in lichte uniformen om niet al te veel last te hebben van de zomerse hitte. Grote wagens met materiaal voor de pontonniers

001 images

Afscheid soldaten 

om onderweg bruggen te kunnen bouwen, sterke karren met ijzeren kisten vol geld voor alle betalingen, wagens van marketentsters werden voortgetrokken door paarden of ossen. In de dorpen en steden werden de bewoners gesommeerd om de soldaten in te kwartieren en hen gul van voedsel te voorzien. Het was de bedoeling van Napoleon om de macht van de Pruisen te breken en tsaar Alexander een lesje te leren en opnieuw een verbond met hem te sluiten, maar dan wel onder de strenge voorwaarden van de keizer. Vooral de handel met Engeland moest definitief tot een einde komen. Voorshands werd er geen schot gelost.

 

‘Duyzende van Lijken’

Aart Kool, was vol goede moed. Hij was officier bij de genie. Het was zijn taak om leiding te geven bij de bruggenbouw. Zijn eerste ontmoeting met Napoleon was aan de Weichsel niet ver van Danzig. Napoleon stapte uit zijn rijtuig, liep zachtjes fluitend een eindje op met Kool bij de brug in aanbouw en stelde tal van vragen. Vijfentwintig jaar later schreef Kool zijn herinneringen op aan de tocht naar Rusland en zijn blinde verering voor de keizer. Toen het legeronderdeel verder trok zag Kool voor het eerst een oorlogsslachtoffer. Langs de kant van de weg zat een knappe Russische kanonnier. Zijn been was even boven de knie verbrijzeld. Kool stapte vol medelijden van zijn paard en gaf de jongen een flinke slok jenever. De kanonnier maakte een snijdende beweging. Kool pakte zijn mes en hielp hem de resten van zijn been los te snijden. Hij regelde een marketentster met een wagen en liet de gewonde naar de volgende plaats brengen. Een paar dagen later veranderde hij van barmhartige Samaritaan in een radeloze ooggetuige die begreep dat hij niets kon uitrichten in het inferno van oorlogsgeweld.

001 A. Avertanov Gevechten bij Smolensk

Slag bij Smolensk

De eerste grote slag vond plaats bij de oude bestuursstad Smolensk. De merendeels houten huizen stonden snel in lichterlaaie. De koperen daken van de kerken krulden op door de hitte. De smalle straten waren gevuld met doden en gewonden. Kolonel Frederik Wagner schreef aan zijn Dientje in Gorkum: “Tansch ziet men slegts de overblijfzels van antique pragtige gebouwen en kerken alle met kopere daken belegt geweest zijnde niets is gespaard gebleven voor het al vernielend vuur”. Het slagveld was bedekt met “duyzende van Lijken”. Door de straten waaiden de brieven en oorkonden uit de archieven.

26-03-07/42

Overzicht gevechten bij Smolensk

Wagner vond het jammer want hij had gehoord dat je in Smolensk voordelig bont kon kopen en dat ging nu niet door. Ondertussen verdrongen de gewonden zich bij de schaarse hospitaalbedden. Ze kropen naast en onder de bedden van stervenden om direct hun plaats in te nemen zodra ze dood waren. De papieren uit de archieven werden gebruikt om de wonden te verbinden. Het werk van de paar artsen bestond in hoofdzaak uit het snel amputeren van gewonde ledematen. Terwijl de gewonden achterbleven in jammerlijke omstandigheden trok het leger voort.

Moskou brandt

De hitte was zo hevig dat de mannen alles wat ze niet direct aan kleding nodig hadden, weg gooiden. De Russen hadden de dorpen en boerderijen op de weg naar Moskou verbrand, de voedselvoorraden meegenomen. Er ontstond een groot gebrek aan water. In de poelen en plassen die men tegenkwam was het water vaak bedorven door lijken van gesneuvelde soldaten en de kadavers van paarden. De meer dan 80.000 paarden die dienden als trek- en rijdier begonnen problemen op te leveren  Van honger en dorst bezweek het ene paard na het andere. De ruiters en voerlui trokken het stro van de daken om de dieren nog wat te eten te geven. Noodgedwongen moest men wagens achterlaten.

Door dichte bossen waar geen sterveling woonde, ging het richting Borodino. Daar vormden de Russische legers een linie. Napoleon rekende op een overwinning, gevolgd door vrede en dan in rap tempo naar huis voordat het voedsel helemaal opraakte en de winter intrad.

001 Borodino-Desarno-Large

Gevechten bij Borodino

Op een vrij smal terrein, gedekt door dikke mist trokken de troepen op in de vroege morgen van de 7de september. Op de hellingen aan weerszijden van het terrein was alles wat men had aan kanonnen opgesteld. Er volgde een ongekende slachtpartij die de hele dag aanhield. Toen trokken de Russen zich terug en bleven er duizenden doden en gewonden achter. Er was geen ruimte om hen op te vangen, geen mogelijkheid tot verzorging. Trouwe soldaten probeerden hun gewonde makkers mee te nemen, op paarden en karren. Anderen gingen rond om hun kameraden te bestelen. Er zat niets anders op dan verder te trekken naar Moskou zolang er nog geen sprake was van een duidelijke overwinnaar. Bij de Russen was grote onzekerheid over het lot van Moskou. Zou men de oude hoofdstad verdedigen of opgeven.  

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Moskou in brand

Wondermooi Moskou

Op de middag van 14 september 1812 zagen de mannen van de voorste troepen vanaf de heuvels Moskou liggen. Ze konden hun ogen niet geloven. Voor hen lag een enorme stad met torens van honderden kerken. Een sprookjesstad. Naarmate ze dichterbij kwamen bemerkten ze een angstaanjagende stilte. Geen soldaat of burger was er te zien. Hier en daar vluchtte een knecht of lijfeigene die was achtergebleven om op het huis van zijn meester te passen naar binnen. Moskou was een spookstad. De Russen hadden de stad halsoverkop verlaten. Overal waren voorraden achtergebleven. De soldaten kwamen in een overwinningsroes. Er was water, wijn, brood, vlees. In de avond brandden overal vuren en een geur van gebraden vlees trok door de straten. ’s Nachts braken er plotseling op allerlei plaatsen branden uit. Het is nooit duidelijk geworden wie de branden hebben aangestoken. De Kozakken die tegen elke prijs hun tactiek van de verschroeide aarde volhielden? Onvoorzichtige soldaten? Plunderaars? Haastig begonnen soldaten voorraden weg te slepen. Het plunderverbod werd genegeerd nu alles toch in brand vloog. Soldaten, officieren, vrouwen en kinderen sjouwden met kerkzilver, meubels, kostbare gewaden, rollen zijde. Een marketentster liep met een kostbare pendule die zij verborg in haar wagen en vast van plan was mee terug te nemen naar Frankrijk. De dagen daarna bood Moskou het beeld van een grote verwoesting. Overal smeulde nog vuur, maar er stonden nog genoeg gebouwen overeind om een onderkomen te vinden en de pakhuizen en winkels boden voldoende voorraden. Er stond zelfs nog een theatertje overeind waar een Frans toneelgezelschap verbijsterd was achtergebleven. Ze maakten van de nood een deugd en gaven elke avond voorstellingen voor de militairen. Napoleon nam zijn intrek in het Kremlin. De hitte was voorbij. Het begon ’s nachts te vriezen. De morgens waren fris en pittig, een weldaad na de hitte van de voorbije weken. “Als dat de Russische winter is, valt het wel mee”, schreven soldaten naar huis. Napoleon maakte een fatale misrekening door te lang in Moskou te blijven. Eindelijk op 18 oktober gaf hij bevel om terug te keren.

001 LargeChaosattheBerezina

Terugtocht naar de Berezina

 Een ellendige tocht

In de vroege morgen van 19 oktober begon de uittocht. Een enorme stoet mannen, vrouwen, kinderen, paarden, kanonnen, wagens begaf zich op weg. De wagens en de paarden waren opgetast met buit. Soldaten droegen zakken over hun schouder, niet gevuld met brood of graan, maar met zilveren voorwerpen, munten, sieraden en allerhande spullen die zij geplunderd hadden. Toen begon de ellende. De winter kwam in alle hevigheid. Het vroor hard. De mannen kregen het koud en begonnen zich te hullen in de stoffen die zij hadden meegenomen. Lappen om het hoofd, kerkgewaden over hun uniformen, bontmutsen. Het leger begon er uit te zien als een potsierlijke carnavalsoptocht. De uitgehongerde paarden zakten ineen. De mannen schoten op de stervende dieren af, sneden tong, hart en lever uit, namen repen vlees mee. Wagen na wagen moest worden achtergelaten. Het begon te sneeuwen. Het lopen werd moeilijker. Paarden gleden uit en braken een been. ’s Avond probeerde men vuren te maken en daar omheen een plekje te vinden in de sneeuw. Het gebeurde dat commandanten ’s morgens groepjes soldaten aantroffen rond een uitgedoofd vuur die allemaal waren doodgevroren. Soms stuitte men op een verlaten hut en probeerde zich naar binnen te vechten. Er werd geprobeerd tussen de opeen gedrongen mannen een vuur te maken. Er was zo’n gedrang dat mannen in het midden stikten. De soldaten die niet naar binnen konden begonnen de houten planken van wanden en daken te trekken om vuur te kunnen maken. Sterke kerels die nog een paard hadden trokken er ’s nachts op uit om in de wijde omgeving te zoeken naar voedsel. Soms werden ze overvallen door rondtrekkende Kozakken die op hen afstormden en verwondden met hun van ijzeren punten voorziene stokken. Vaak waren de steken niet direct dodelijk maar bezweken de slachtoffers later aan hun opspelende wonden. Als er een dorpje werd gevonden kwam soms een overmacht van getergde boeren af op de overvallers. Met stokken en bijlen werden de gehate vijanden omgebracht. Plotseling begon het te dooien en te regenen. De sneeuw veranderde in een modderbrij. Het ijs op de rivieren smolt.

001 a H_00-01 Brug over Berezina, nederl pontonniers Nat Militair Mus

Over de Berezina

 De Berezina

Het leger naderde de Berezina, een onaanzienlijke rivier, maar door de omstandigheden van het moment een onoverkomelijke hindernis. Het ijs was door de plotselinge dooi gesmolten. Er moesten bruggen worden gebouwd, maar de wagens met planken en balken waren onderweg achtergelaten. De pontonniers beschikten alleen nog over hun gereedschap. Men begon met planken te slopen waarmee de daken van huizen in de buurt waren bedekt en toen begon het werk van grotendeels Hollandse pontonniers aan de bruggen waarmee duizenden levens werden gered, maar ook duizenden omkwamen bij de overtocht. Er werden jukken getimmerd die door de halfnaakte mannen het ijskoude water in werden gesleept en gesteld op de modderige rivierbodem. Het was niet mogelijk langer dan een kwartier in de rivier te werken, dan moesten de mannen zich bij grote vuren zien te warmen. Door een list zag Napoleon kans de Russische legers af te leiden naar een plaats stroomopwaarts. De eerste groepen konden tamelijk ordelijk over de bruggen trekken. Er waren twee bruggen. Eén brug was voor de voetgangers. Over de andere werden wagens en kanonnen naar de overkant gesleept. Telkens zakte een juk weg en moesten de pontonniers weer het water in om de bruggen te herstellen. De volgende dag hadden de Russen hun vergissing ontdekt en naderden zij de plaats waar duizenden zich verdrongen bij de bruggenhoofden. Er werd artillerie in stelling gebracht en vanaf een hoogte werd op de krioelende massa geschoten. Er ontstond paniek. Iedereen probeerde zo snel mogelijk over te steken. Velen vielen en werden onder de voet gelopen. Paarden struikelden en trapten wild om zich heen. Karren zakten weg. Links en rechts vielen mensen in het ijskoude water en verdronken. Een dapper regiment probeerde met felle gevechten de Russen op afstand te houden. Tenslotte moesten zij zich zelf naar de overkant begeven en werd de brug in brand gestoken. Duizenden bleven achter en werden door de Russen gedood of gevangen genomen. Het was weer gaan vriezen. Een Russische generaal beschreef de Berezina als een rivier waarop zich snel een glasheldere  laag ijs had gevormd, waaronder zich de lijken aftekenden van een massa mensen en dieren.

001 De-dramatische-terugtocht-Illarion-Prjanisjnikov-1812

Een gedecimeerd leger

De overlevenden zetten de tocht voort. Links en rechts zakten mensen ineen om te sterven langs de kant van de weg. De anderen liepen er onverschillig aan voorbij. Men kwam langs het slagveld van Borodino waar de doden nog lagen zoals ze gevallen waren. Zwermen kraaien cirkelden rond. In het bos huilden roedels wolven. In de kloosters en hospitalen waar de gewonden lagen brak tyfus uit. De doden werden uit het raam gegooid. Het gedecimeerde leger trok voort. Velen hadden etterende wonden, bevroren ledematen, allen werden geteisterd door legertjes luizen. Sommigen gaven het op. Ze schoten zich door het hoofd of gingen in de sneeuw liggen. Anderen bleven volhouden. Ze zochten op veldjes bij verlaten boerderijtjes onder de sneeuw naar koolstronken of aardappels die rauw werden opgegeten. Onder een huis werd een kelder gevonden volgestort met graan. De mannen stormden de trap af, maar struikelden, werden vertrapt. Langzamerhand verdwenen alle menselijke gevoelens. Men stal elkaars paarden, kookpotten en kleren. Van de slapenden en stervenden werden de laarzen en de kleren uitgetrokken.

001 2-Napoleons-terugtrekking-uit-Moskou-Adolphe-Northen-1812

Napoleon trekt zich terug

Een beeld van de verschrikkelijke ellende waarin de soldaten geraakten geven de schaarse dagboeken en verslagen weer zoals dat van de Vlaamse Joseph Abeel. De taak van zijn legeronderdeel was het beschermen  van de terugtrekkende troepen tegen de Russen. Hij werd gevangen genomen, ontsnapte weer. Zijn kameraad moest hij stervende achterlaten in de sneeuw. Eenzaam sleepte hij zich voort met diverse wonden, bevroren ledematen en tot overmaat van ramp kreeg hij last van rode buikloop en koorts. Hij kwam bij een stadje, werd tenslotte ergens binnengelaten en kreeg een plaatsje toegewezen achter de kachel op een hoop stro. Door de warmte smolten zijn bevroren kleren en verspreidde zich een verschrikkelijke stank door het huis veroorzaakt door de arme Joseph die nog steeds aan buikloop leed en niet meer de kracht had om op te staan. De warmte in het huis maakte ook de talloze luizen in zijn kleren actief. De vrouw des huizes schreeuwde dat de soldaat naar buiten moest. Op dat moment kwam de vrouw van de landheer langs. Zij ging op het tumult af en gebood dat de arme soldaat moest blijven liggen waar hij lag en dat zij dagelijks voor voedsel zou zorgen. Heel langzaam knapte Joseph op. Na veertien dagen voelde hij zich weer in staat om zijn weg te vervolgen. Het stro waarop hij had gelegen werd met stalhaken weggetrokken, de kamer letterlijk uitgemest.

Tenslotte kwam een klein deel van het immense leger weer in de bewoonde wereld en werd de soldaten in de meeste gevallen toestemming verleend om naar huis te gaan, waar zij door hun geliefden nauwelijks werden herkend, gehavend als zij waren door de barre tocht. Napoleon had zich na de Berezina en de gang van zaken in de weken daarop gerealiseerd dat het leger verloren was. Hij stapte op 5 december in zijn rijtuig om zich met een gevolg van enkele getrouwen zo snel mogelijk naar Parijs te begeven om proberen te redden wat er te redden was en een nieuwe lichting dienstplichtigen op te roepen.

Thuis wachtten velen tevergeefs op de mannen die niet terugkeerden. Een familie kreeg een brief uit een klooster waar hun zoon was opgevangen en gestorven waarna hij een christelijke begrafenis had gekregen. Op een ander adres werd een pakje bezorgd met knopen en uniform onderdelen met een brief geschreven door de strijdmakkers van een gevallen vrijwilliger. Een meisje bleef tientallen jaren wachten op haar verloofde. Na 37 jaar vroeg zij nog aan Ruslandreizigers of ze ergens krijgsgevangenen waren tegen gekomen.

(Dit artikel werd eerder door mij gepubliceerd in de catalogus bij de tentoonstelling: ‘Alexander, Napoleon, Joséphine’, in de Hermitage Amsterdam 2014/2015)

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s