Den Bosch

018 's-Hertogenbosch_Rijksmonument_21635_Hinthamerstraat_94_de_zwaan_in_top  In 2018 vieren de Zwanenbroeders in Den Bosch hun 700-jarig jubileum

De Zwanenbroeders

700 jaar De Illustre Lieve Vrouwe Broederschap

Zwanenbroeders expositie

Koning Willem Alexander op de tentoonstelling over de Zwanenbroeders in het Noordbrabants Museum. Op de foto van Marc Bolsius Koning Willem Alexander, links Joris Westerink conservator van het museum en rechts zwanenbroeder Frank Heerkens Thijssen

021

 

De Ilustre Lieve Vrouwe Broederschap in Den Bosch, beter bekend als ‘De Zwanenbroeders’, viert haar 700-jarig bestaan. De eeuwenoude broederschap met een ledenlijst waarop namen voorkomen zoals Willem van Oranje, Jheronimus Bosch, Willem Bilderdijk en leden van het Koninklijk Huis vanaf Koning Willem II tot Koning Willem Alexander, is nog altijd springlevend. Weliswaar wordt aan een taakstelling, zoals geld bijeenbrengen voor een goed doel, een eigentijdse invulling gegeven met benefietconcerten of een autorally en wordt het bewaren van cultureel erfgoed gerealiseerd met de openstelling van het merkwaardige gebouw aan de Hinthamerstraat en het digitaliseren van het unieke archief, maar daarnaast worden oude tradities gekoesterd zoals de gezamenlijke maaltijden en een jaarlijkse mis in de voormalige kapel van de broederschap in de Sint Jan ter nagedachtenis van de in het voorbije jaar gestorven leden.

005

Het Zwanenbroeders huis aan de Hinthamerstraat

Het onderkomen van de Zwanenbroeders is een gebouw in neogotische stijl op een steenworp afstand van de Sint Jan. Een huis met een grote zaal vol wapens van Nederlandse aanzienlijke families gebrandschilderd in de vensters, geborduurd op de ruggen van de stoelen, geschilderd op wandborden. Een kamer aan de straat heeft een plafond waarbij je je afvraagt hoe een stukadoor het heeft gewaagd om zulke zware gipsen ornamenten te laten afhangen. De grote zaal is een lofzang op de neogotiek met kolossale buffetten vol aardewerk. Op de begane grond bevindt zich een schatkamer met unieke resten uit het middeleeuwse verleden van de broederschap, de tijd dat nog uitsluitend leden van de katholieke clerus lid konden zijn en men bijeen kwam in een eigen kapel in de Sint Jan.

 

Mariaverering

Het begon allemaal heel eenvoudig, met een groepje geestelijken die zich wilden wijden aan de Mariaverering. Iedere dinsdag zouden zij bijeen komen voor de vespers, gevolgd door een mis op woensdag en daarnaast op hoogtijdagen zoals de Mariafeesten. In 1318 werd de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap officieel opgericht. De verering van Maria speelde een belangrijke rol in de middeleeuwse geloofsbeleving en de broederschap won dan ook snel aan populariteit. Men nam deel aan de jaarlijkse Mariaprocessie vanuit de Sint Jan, ging zich bezig houden met armenzorg en kreeg een eigen kapel in de Sint Jan. Schenkingen, legaten  en contributie van de leden legden een stevige financiële basis onder de broederschap. De beslotenheid van een kleine kring van geestelijken werd doorbroken toen het ook mogelijk werd dat “buitenleden”, zich aansloten. De broederschap was niet langer uitsluitend voor geestelijken bestemd, maar ook leken en zelfs vrouwen, veelal begijnen, konden lid worden.

003 hieronymus_bosch_-_saint_john_the_baptist_in_the_desert_-_google_art_project Lazaro Galdianomus Madrid

Johannes in de Wilders, schilderij van Jheronimus Bosch voor de kapel van de Zwanenbroeders. (Museo Lazaro Goldiano in Madrid 

De 15de eeuw was een periode van grote bloei voor de broederschap. De vergroting van

025

Erwtenmannetje
Tijdens de vergroting van de Sint Jan en de bouw van de nieuwe kapel van de broederschap vond een grappig voorval plaats dat een indruk geeft van de hiërarchie onder de bouwers. De vrouw van de bouwmeester kwam een pot erwten brengen als middagmaal. De bouwmeester was zo verontwaardigd dat hem  ‘en public’, zulk eenvoudig volksvoedsel werd gebracht dat hij de pot met erwten omschopte. Een steenhouwer beeldde het tafereel af. Wat er ook van waar is van het verhaal, de erwtenman en de omgerolde kookpot zijn te zien opzij van het noorderportaal

de Sint Jan had tot gevolg dat de oude kapel een nieuwe en hogere constructie van de kerk belemmerde. Een oplossing werd gevonden door de kapel van de broederschap te verhogen. Tegelijkertijd werd een aantal zaken vernieuwd. Er moest een prachtig altaar komen. De altaarsteen was zo kolossaal dat er een slee met een paard nodig was om de steen de kerk binnen te slepen. De slee bezweek onder het gewicht. De opbouw van het altaar wilde men enkele jaren later laten verfraaien. Het geheel werd afgenomen en naar een atelier gebracht. Dat pakte verkeerd uit. Het gevaarte kantelde, beeldhouwer Pouwel kwam er onder en werd zwaar gewond. Tot overmaat van ramp ging het altaar vervolgens vrijwel geheel verloren bij de grote stadsbrand van Den Bosch in 1463. Ondanks de grote schade die de stad had geleden moest er een nieuw altaar komen. Een afvaardiging van de broederschap reisde naar Utrecht en bestelde daar bij de beroemde  Adriaen van Wesel een altaar met prachtig houtsnijwerk waarvan enkele delen nog altijd in het bezit zijn van de broederschap. Tien jaar na de voltooiing van het altaar vond een uitbreiding plaats met twee luiken die werden beschilderd door Jheronimus Bosch. De opdracht en rekening voor dit werk zijn bewaard gebleven.

 

Koorzang

9.____Pagina_uit_koorboek_Phillipus_de_Spina

Koorboek in het bezit van de Zwanenbroeders met vijf missen van Philippus de Spina uit ca. 1549

Veel aandacht was er voor zang en muziek tijdens de diensten. Er werd gezongen uit enorme koorboeken, die de broederschap nog altijd in bezit heeft. Vooraan stonden enkele koorknapen, jongens die rondzwierven en zich aanboden als zanger, of afkomstig waren uit de door een kardinaal gestichte fundatie voor arme jongens. Achter hen stonden enkele professionele zangers. De broederschap was altijd op zoek naar goede zangers. Men probeerde talent weg te kopen uit andere koren, op een manier die soms lijkt op het verhandelen van voetballers in onze tijd. Onder de musici in dienst van de broederschap vinden we namen als Pierre de la Rue en Clemens non Papa, componisten van geestelijke liederen die voor een deel hun première hebben beleefd in de kapel van de broederschap. Het koor werd uitgeleend voor plechtigheden elders en trad ook op bij de maaltijden van de broederschap. De kapel beschikte over een orgel en een portatief. Kwajongens hebben een keer een gans 005 a Koorknapen luca della Robbia Florencegebraden onder het orgel, waardoor de pijpen werden aangetast en het orgel ernstig ontstemd raakte. Na enkele vernieuwingen werd omstreeks 1530 besloten dat er een heel nieuw orgel moest komen. Daartoe kon men niet meer terecht bij de Bossche orgelbouwer Willem Boest van Heyst want die was overgegaan naar de Lutherse kerk met als gevolg dat hij vanwege zijn ketterij was gewurgd en verbrand. De broederschap had gehoord van een jonge orgelbouwer in Amsterdam, Hendrik Niehoff. Hij kreeg de opdracht. Een goede keus want hiermee beschikte Den Bosch over het modernste orgel van die tijd van een orgelbouwer die later een grote naam zou krijgen.

Zwanenbroeders

In de archieven is voor het eerst sprake van een ‘Zwanenmaaltijd’ in het jaar 1384. Het019 houden van zwanen en het opdienen van een zwaan als gerecht was voorbehouden aan adellijke heren. Het vlees werd beschouwd als een delicatesse. In de jaren daarna werd van tijd tot tijd weer een zwaan geschonken door een heer die lid was van de broederschap of de instelling een warm hart toedroeg. Het gebruik groeide uit tot de traditie van een rond Sint Jan te houden zwanenmaaltijd. In 1488 werden de leden van de broederschap voor het eerst ‘Zwanenbroeders’ genoemd. Bij de maaltijden werd stevig uitgepakt zoals blijkt uit het onderzoek naar de geschiedenis van de broederschap door Dr. G.C.M van Dijck. Hij somt voor het jaar 1494 op dat er bij de Zwanenmaaltijd behalve een vat bier, een buik van een lam,  48 stukken rundvlees, 3 varkensschouders, 8 kapoenen en de nodige eenden en konijnen, 2 zwanen en tal van andere gerechten op tafel kwamen. In 1573 werd vanwege de barre tijdsomstandigheden gestopt met het gebruik van de zwanenmaaltijden.

 

Beeldenstorm

prinsenhof-beeldenstorm

In de loop van de 16de eeuw werd de invloed van de Reformatie steeds sterker. De broederschap zag de bui hangen en beveiligde de toegang naar de kapel met ijzeren spijlen. In de zomer van 1566 ging het helemaal mis. Buiten Den Bosch werd een hagenpreek gehouden. Na afloop trokken de gereformeerden de stad binnen en liepen luid psalmen zingend de Sint Jan in zonder dat hen een strobreed in de weg werd gelegd. De broeders haalden op kruiwagens zoveel mogelijk kostbaarheden uit hun kapel. Er werden zes soldaten gehuurd om de kapel te bewaken. Op 22 augustus barstte het geweld los. Beeldenstormers holden de Sint Jan binnen en sloegen in blinde razernij aan het vernielen. Altaren, gebrandschilderde glazen, ramen en beelden, alles wat met de katholiek eredienst van doen had werd vernield. Dank zij de bewaking bleef de kapel van de broederschap gespaard. Even leek de rust weer te keren, maar op 10 oktober drongen onverlaten opnieuw de kathedraal binnen en nu moest ook de kapel van de broederschap er aan geloven. Alles wat niet in veiligheid was gebracht werd vernield. Ook het prachtige orgel werd aan stukken geslagen. Een tijd van onrust volgde. Een aantal leden van de broederschap was overgegaan tot het nieuwe geloof. Anderen bleven de katholieke kerk trouw. In 1629 kwam de genadeslag. Frederik Hendrik veroverde Den Bosch. De stad kwam onder protestants beheer. De katholieke eredienst werd verboden. De Sint Jans kathedraal werd overgedragen aan de protestanten. De broederschap was de kapel kwijt.

Het huis aan de Hinthamerstraat

016

Het oude Zwanenbroedershuis 

De broederschap beleefde een moeilijke periode. Een deel bleef trouw aan het oude roomse geloof, een deel koos voor de reformatie. In 1642 heeft de broederschap haar statuten zodanig aangepast dat zij voortaan zou bestaan uit 18 katholieke- en 18 protestantse broeders. Men stelde voor dat de broederschap zou voortbestaan in verdraagzaamheid en respect voor ieders opvatting. Met deze nog altijd hoog in het vaandel gedragen oecumenische gedachte was men zijn tijd ver vooruit. Niet naar ieders zin. Een aantal katholieken verliet de broederschap. Van orthodox protestantse zijde werd geageerd tegen de broederschap als een ‘heidense’instelling uit het katholieke verleden die moest verdwijnen. De broederschap hield zich gedeisd. De Sint Jan was niet langer toegankelijk voor de broederschap, maar men had een eigen onderkomen in het huis aan de Hinthamerstraat dat hen door Gijsbert van der Poorten in 1483 was nagelaten. Een deel van zijn testament wordt tijdens de jaarlijkse maaltijden van de broederschap nog altijd voorgelezen. In de Franse tijd veranderde de situatie. De katholieken emancipeerden onder invloed van de revolutionaire ideeën over gelijkheid. Napoleon gaf in 1809 de Sint Jan terug aan de katholieken. In 1811 deed men een goede 010greep met het verzoek aan prins Willem, de latere Koning Willem II om de eretitel van Zwanenbroeder te aanvaarden. Een titel die vanaf dat moment exclusief door leden van het Koninklijk Huis bestemd is. In 1846 werd de eerste steen gelegd voor het nieuwe gebouw aan de Hinthamerstraat, ter vervanging van het oude door Van der Poorten geschonken huis. Het pand werd geheel gebouwd in de neogotische stijl zoals die vooral was ontwikkeld in het Engelse Oxford. Onder leiding van lid en architect Jhr. Ir. D.L Six is men begonnen met een behoedzame renovatie met eerbied voor het oude Zwanenbroedershuis. In 2018 kan de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap met nieuw elan de achtste eeuw van haar bestaan binnentreden.

14.____Bezoek_Wilhelmina_aan_Zwanenbroedershuis

Bezoek van Koningin Wilhelmina en Prins Hendrik aan de Zwanenbroeders in

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s