Tumult in het Mauritshuis

003 c Johan Maurits dor Pieter Soutman, JM is 43 jaar, grav naar schil Honthorst, verloren gegaan  De opening in het Mauritshuis ging gepaard met een flinke rel

DE WERELD ALS KUNSTKAMER

De verzamelwoede van Johan Maurits

000 a SK-A-1369 Het Mauritshuis te Den Haag, Bartholomeus Johannes van Hove, 1825

Het Mauritshuis geschilderd door Bartholomeus Johannes van Hove in 1825. (Rijksmuseum)

Het gebeurde in het jaar 1644. De ‘crème de la crème’ van Den Haag was uitgenodigd voor de ingebruikname van het huis van Johan Maurits. Vol bewondering liepen de gasten door de zalen van het stadspaleis dat was gebouwd tijdens de zeven jaar, waarin de eigenaar in Pernambuco verbleef. De bezoekers keken hun ogen uit naar de talloze exotische voorwerpen. Plotseling weerklonken luide kreten. Een dozijn vrijwel naakte Indianen daalde de trappen af en begon een woeste krijgsdans in de hal van het huis. Het gezelschap keek met open mond toe. De dagen daarna werd in Den Haag over niets anders gepraat dan de wilde taferelen die zich afspeelden in het nieuwe huis vlak naast het Binnenhof. De dominees hadden voor weken stof voor hun preken. ‘Het kwaad was neergestreken in het hart van de stad. Sodom en Gomorra was midden in Den Haag’.

000 b Dança_dos_Tapuias Albert Eckhout National Museum of Denmark

Dansende Tapuya Indianen geschilderd door Albert Eeckhout. (National Museet Kopenhagen)

Dillenburg 

Johan Maurits van Nassau werd geboren op de Dillenburg op 18 juni 1604 als zoon van Jan VII, bijgenaamd ‘De Middelste’ en diens tweede echtgenote. Zijn grootvader was de broer van Willem van Oranje, de leider van het verzet tegen koning Philips II. Johan werd als tienjarig jongetje naar de universiteit in Bazel gestuurd en twee jaar later ging hij naar de ‘Ritterakademie’ in Kassel. Vader Jan stond bekend als een goed strateeg en kenner van de moderne manier van oorlog voeren. Het was vanzelfsprekend dat Johan Maurits een militaire carrière wachtte. De Ritterakademie was een opleiding met een aantal vakken waarvan een middelbare scholier in onze tijd achterover zou slaan. De studenten kregen onderricht in onder meer wiskunde en fortenbouw, geschiedenis, medicijnen en sportieve vaardigheden zoals schermen en paardrijden. Na een jaartje

004 d SK-A-1676Johan Maurits (1604-79), graaf van Nassau-Siegen. Gouverneur van Brazilië, Michiel van Musscher, 1670 - 1680 johannieter kruis, Deense orde van de olifant

Johan Maurits van Nassau, geschilderd door Michiel van Musscher. (Rijksmuseum)

aan het  hof van zijn oom Willem Lodewijk, stadhouder van Friesland te hebben vertoefd, werd hij vaandrig in het staatse leger. Hij was toen zeventien jaar en had de leiding over een regiment ruiters. In 1629 nam hij als kapitein onder Frederik Hendrik deel aan het beleg van ’s Hertogenbosch. In 1632 trok hij op met de ‘Veldtocht langs de Maas’. Maar hij verdiende zijn sporen pas echt met de verovering van de Schenkenschans in 1635. Deze vesting aan de Rijn vlakbij Kleef was van groot strategisch belang. De strijd kostte hem bijna het leven. Zijn hoed werd door twee kogels doorboord en hij raakte gewond aan zijn oor. In die tijd leerde Johan de vijftienjarige Friedrich Wilhelm von Brandenburg kennen. Het was het begin van een vriendschap voor het leven.

Den Haag

002 RP-P-BI-5597 Gezicht op het Plein in Den Haag richting de Korte Vijverberg, Pieter Schenk (I), Jan van Call (I), 1695 - 1705

Het Plein in Den Haag. Links het verdwenen Huygenshuis, in het midden het Mauritshuis

De winters bracht Johan door in Den Haag. Hij was een innemende, welgemanierde jongeman, met belangstelling voor kunst en architectuur. Hij kon het uitstekend vinden met mannen als Constantijn Huygens en Jacob van Campen. Evenals Huygens, kocht hij stukken grond, grenzend aan het Binnenhof, waar het later ‘Plein’ zou heten. Beide heren droomden van een huis volgens de moderne architectuur van die tijd, later bekend als Hollands Classicisme. Huygens had daartoe al de nodige schetsen gemaakt. Hij zei, indachtig de woorden van Plinius: ‘Laten wij, daar het ons nu eenmaal ontzegd is lang te leven, iets achterlaten, waardoor wij bewijzen, dat wij geleefd hebben’. Jacob van Campen werkte voor beide opdrachtgevers de plannen uit en gaf daarna het werk in handen van zijn medewerker Pieter Post. Johan Maurits wilde bij zijn huis een royale tuin. Het werd een park dat zich ongeveer bevond op de plaats waar nu de gebouwen van de Tweede Kamer staan aan het Plein en langs de Lange Poten. De bomen aan de kant van het Plein, moesten blijven staan, want daarin huisde een kolonie blauwe reigers, die werden gevangen als de stadhouder en zijn vrienden op valkenjacht gingen. Reigers vormden een geliefd onderdeel van het menu. Het huis van Huygens grensde aan de tuin van Johan. Zijn paleis, dat welhaast nog mooier was dan het Mauritshuis, is helaas gesloopt en vervangen door het voormalige Ministerie van Justitie, nu het onderkomen van de CDA-fractie. Een aantal onderdelen van het oorspronkelijke paleis, zoals complete, beschilderde plafonds, zijn aangebracht in het 19de eeuwse gebouw.  Het huis van Johan Maurits, nu museum Het Mauritshuis, staat er nog in volle glorie. Dat wil zeggen, het oorspronkelijke gebouw is door onvoorzichtigheid van een huisknecht in december 1704, vlak voor de kerstdagen, in brand gevlogen. Alleen de muren stonden nog overeind. Gelukkig heeft men het paleis herbouwd.

Pernambuco

Het zou nog even duren voordat Johan Maurits zijn huis kon betrekken, want de Heren XIX van de West Indische Compagnie deden een beroep op hem. De compagnie kreeg vaste grond onder de voeten in Pernambuco, het noordelijke deel van Brazilië, het gebied van de suikerplantages. Men had een goede bestuurder nodig en een krijgsman die de Portugezen verder terug kon dringen. De keuze viel op Johan Maurits, die benoemd zou worden als gouverneur. Het was een aanlokkelijk voorstel, waarop hij gretig inging. De zorg voor de bouw van het huis werd overgelaten aan zijn vriend Constantijn Huygens en op 25 oktober 1636 vertrok een kleine vloot van de rede van Texel. Johan Maurits was aan boord van één van de schepen, waar hij prompt zeeziek werd.

003 b Cornelis Goliath en Georg Marcgraf Blaeu 1662

Kaart van Joan Blaeu met de kust van Pernambuco en de afbeelding van een suikermolen

De eerste bestemming van de vloot was het fort in Afrika bij Elmina, essentieel voor de aanvoer van slaven die moesten werken op de suikerplantages. De Portugese bezetting werd vrijwel moeiteloos verslagen. Daarna werd de oversteek gemaakt naar Recife. Het is onvoorstelbaar wat de dertiger tijdens zijn bewind van nauwelijks zeven jaar, voor elkaar heeft gekregen. Hij begon met het bouwen van een nieuwe stad – Mauritsstad – vlakbij Recife, met sterke forten op strategische plaatsen. Hij bouwde het residentiële paleis Vrijburg en aan het water het lustslot Boa Vista. Een uitgebreid park mocht daarbij niet ontbreken. Johan Maurits liet er allerlei soorten struiken en bomen planten. Er kwam een volière met sierlijke vogels en hokken vol dieren. De Portugese bewoners – de Moradores – hadden snel in de gaten hoe ze de gouverneur konden plezieren. Ze brachten hem apen, wilde katten, tijgers, panters en miereneters. Van Nassau verzamelde talloze objecten die betrekking hadden op de verschillende

003 g Brazilian_Tapuia Albert Eckhout

Tapuya man geschilderd door Albert Eeckhout

bevolkingsgroepen. Vanuit Nederland had hij de kunstenaars Albert Eeckhout en Frans Post, de broer van Pieter, meegenomen. Eeckhout maakte nauwkeurige schetsen van Indianen, Negerslaven en Mulatten. Hij gaf nauwkeurig hun kleding weer en de voorwerpen die ze gebruikten zoals zwaarden, speren, hoeden, manden en producten van het land. Later werden de schetsen uitgewerkt in meer dan levensgrote schilderijen. Het was voor het eerst dat Amerikaanse inheemsen werden afgebeeld. De schilderijen zijn voor antropologen dan ook van onschatbare waarde. Eeckhout liet het verschil zien tussen de meer op de Europeanen ingestelde Tupi-indianen en de woeste Tapuya’s die als menseneters werden afgebeeld omdat ze de gewoonte hadden hun doden niet aan de aarde toe te vertrouwen, maar op te eten. Frans Post hield zich vooral bezig met het weergeven van de landschappen, huizen en suikermolens in

003 j Mulher_Africana Eckhout

Afrikaanse slavin met kind geschilderd door Albert Eeckhout

Pernambuco, evenals Eeckhout werkte hij zijn schetsen uit tot schilderijen toen hij terug was in Nederland. Willem Piso, de lijfarts van Johan Maurits, hield zich intensief bezig met de inheemse geneeskunde. Hij ontdekte de ipecacuhanha of braakwortel als probaat middel tegen dysentrie. De gouverneur liet zijn oog vallen op de talentvolle Duitse soldaat Zacharias Wagener. Hij nam de jongeman op in zijn huishouding zodat hij gelegenheid had om te tekenen en om de schetsen van Eeckhout te kopiëren. Johan Maurits liet nog meer kunstenaars en ambachtslui overkomen. De beroemdste onder hen was Georg Marcgrav von Liebstadt. Marcgrav maakte een uitgebreide studie van de flora en fauna en hield zich bezig met het weer en de astronomie. Johan Maurits liet voor hem een observatorium bouwen op één van de torens van Vrijburg. Helaas stierf Georg tijdens een reis naar Angola aan tropenkoorts, nog maar 34 jaar oud. De neerslag van alle ontdekking is te vinden in het prachtige, in 1648 uitgegeven, Historia Naturalis Brasiliae* en het ‘Thier Buch’ dat vooral het werk is van Wagener. De kracht van de gouverneur lag in zijn verdraagzaamheid en liberale opstelling. Hij zocht vriendschap met de Portugezen, respecteerde de katholieke godsdienst evenzeer als het calvinisme en gaf de grote Joodse gemeenschap alle vrijheid. De Joden bouwden in Recife de eerste synagoge in Amerika. Het gebouw staat er nog steeds en het is nu een museum.

003 t Engenho_na_Paraíba_1645 Frans Post Atlas v.d. Hagen Blaeu

Een suikermolen in Paraiba naar Frans Post

Kleef

Het succes van Johan Maurits wekte ook veel jaloezie. De gereformeerde burgers konden het niet uitstaan dat de katholieken en de Joden volledige vrijheid genoten. Zij bestookten de bewindhebbers in Amsterdam met klachten over de verkwistende gouverneur. In 1642 besloot het WIC-bestuur om het aantal soldaten in Pernambuco drastisch te verminderen. Johan Maurits kreeg te verstaan dat zijn contract in 1643 afliep en niet zou worden verlengd. De gouverneur wist zijn verblijf nog tot mei 1644 te rekken. Toen kwam het afscheid. Omringd door een menigte mensen van allerlei rassen en standen werd hij uitgeleide gedaan. Een groep Tapuya- indianen droeg hem op de schouders door de branding. Ongeveer een tiental Tapuya ging mee naar Holland. Het ruim van het schip stond vol met kisten met boeken, tekeningen en rariteiten. In Den Haag bekeek Johan Maurits tevreden zijn huis. Zijn collectie werd verdeeld over de verschillende zalen. Lang zou hij niet in zijn Haagse huis verblijven want zijn vriend

003 v Historia-Naturalis-Brasiliae Willem Piso (Pies uit Leiden)

Historia Naturalis Brasiliae , samengesteld in opdracht van Johan Maurits van Nassau

Friedrich Wilhelm von Brandenburg nodigde hem uit om stadhouder over Kleef, Mark en Ravensberg te worden. In Kleef liet Johan Maurits een paleis bouwen en er werden prachtige tuinen aangelegd. In januari 1664 beleefde hij een bizar ongeluk toen hij na terugkeer uit Leeuwarden, waar hij de begrafenis van zijn neef Willem Frederik had bijgewoond, bij het passeren van Franeker met paarden en gevolg door een brug zakte. Johan Willem belandde in het water tussen de wild trappelende paarden en kon ternauwernood worden gered. Hij leefde nog veertien jaar en overleed op 20 december 1679 in zijn landhuis in Bergendael (Berg und Tal) bij Kleef. Dat ondanks de brand in het Mauritshuis in 1704, zoveel van zijn collectie schilderijen en objecten bewaard is gebleven, is te danken aan de vrijgevigheid van Johan Maurits. Hij schonk schilderijen, meubels en rariteiten onder meer aan koning Frederik III van Denemarken en Lodewijk XIV. Niet zonder eigenbelang want hij kreeg in ruil daarvoor allerlei geschenken en ordetekenen. De schilderijen van Eeckhout worden bewaard in het Nationalmuseet in Kopenhagen en de doeken van Post in het Louvre in Parijs.

003 o SK-A-3224 Landschap in Brazilië, Frans Jansz. Post, 1652

Braziliaans landschap geschilderd door Frans Post. (Rijksmuseum)

 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s