Midwinter

portinari child 2 van de goes portinari altaar   Veel gebruiken rond de 12 dagen tussen Kerstmis en Driekoningen dateren van eeuwen her

De kortste dag

b178ea5ff229f4247bb332159e011599Frans Francken 11 geboorte Christus

Geboorte van Christus door Frans Francken de jongere

Voor onze voorouders uit de prehistorie en de middeleeuwen betekende midwinter ieder jaar weer het angstig afwachten op de terugkeer van de zon. Voor mensen die nog geen notie hadden van de gang van de planeten was het telkens weer de vraag of de zon wel

0309a4fc-08fb-4e65-87ce-423b94ee276a Wodan

Wodan jaagt langs de wolken 

terug zou komen. Men was overgeleverd aan de elementen en moest het voorjaar zien te halen met vaak nauwelijks toereikende voorraden voedsel en brandstof. Het werk op het land was gedaan. Men school in huis en hut en probeerde zich te warmen aan een vuur midden in de woning, waarvan de rook ontsnapte door een gat in het dak. Terwijl de storm om het huis loeide en de rook neersloeg, kwamen de verhalen over heksen die aan de deur rammelden, ‘witte wieven’ die verdwaalde reizigers de moerassen inlokten en Wodan, de god van de dood en de donder die vanuit het kille noorden op zijn schimmel door het zwerk joeg. De kerk verzette zich uit alle macht tegen de heidense overleveringen en gebruiken. Men deed een meesterlijke zet, door te bepalen dat Christus midden in de winter was geboren. De sombere midwinter, werd kerstmis, een feest van licht en nieuw leven.

Herders en koningen

Govert_Flinck_-_Aankondiging_aan_de_herders Louvre 1639

De aankondiging van de geboorte geschilderd door Govert Flinck in 1639

De herders sliepen in het veld toen Jezus geboren werd. Dat was niet zo vreemd, want het was midwinter en die nacht brachten de herders evenals midzomer, bij hun kudde door. Het waren geheimzinnige nachten vol goden en geesten. De herders schrokken zich dan ook wild toen er een engel verscheen. Ze werden gerustgesteld en kregen te horen dat er een koning geboren was. Nieuwsgierig begaven zij zich naar het nabije

Hugo_van_der_Goes_-_Triptyque_Portinari_détail_3 Uffizi Florence 1475

Fragment van het Portinari-triptiek geschilderd door Hugo van der Goes in 1475

Bethlehem en vonden het kindje in de kribbe. De gebeurtenis is vele malen afgebeeld. Op het triptiek van Hugo van der Goes, waarvan hierbij een fragment. Zie we die kerels met ruwe werkhanden en knoestige koppen. Ze buigen zich vol deemoed over het kindje. Op sommige schilderijen zien we ze vrolijk dansen en blazen op herdersfluiten. Van geheel andere aard zijn de drie wijzen, later opgewaardeerd tot koningen. Ze kwamen uit de Arabische wereld, want daar was de kennis over de sterren groot. En een kolossaal licht aan de hemel moest wel de geboorte van een koning voorspellen. Ze werden bekend met hun verlatijnste Perzische namen Caspar, Melchior en Balthasar. In Duitsland schrijft men nog wel hun voorletters met krijt boven de deur, C+M+B, om het kwaad te weren. In Keulen worden drie schedels bewaard, relieken die de hoofden van de koningen zouden zijn. De wijzen kwamen niet met lege handen. Ze brachten goud, wierook dat is ‘melk’ van de wierookboom. Het Arabische woord al-lubán, betekent melk. Wierook werd vooral gebruikt vanwege de sterke alles overheersende geur. Mirre is de gom van bepaalde planten die tot een geurende olie kan worden gestookt, gebruikt door de Egyptenaren om elke dag een offer te brengen aan de zonnegod en ook om mummies te balsemen en als medicijn tegen allerlei kwalen.

12.12.28.Artikel.DrieKoningen-MAIN-detail Hendrik ter Burgghen, 1619

Fragment schilderij door Hendrick ter Brugghen uit 1619

Kindje wiegen 

1200px-Wiege_mit_gewickeltem_Jesuskind_BNM

De Middeleeuwse mens beschikte over boek noch beeldscherm. Om het volk voor te lichten, werd de kerk een groot prentenboek, met schilderijen, beelden en gebrandschilderde ramen. Met kerstmis werd een climax bereikt met het uitbeelden van de geboorte. Er werd een krib neergezet met een levende os en ezel en een paar schapen. Op eerste kerstdag zette de priester de kribbe met een beeld van een kindje op het hoogaltaar. De kerkgangers die een baby hadden, namen die mee in een wiegje. Tijdens de mis pakte de priester het wiegje op en begon een wiegelied te zingen: ‘Eia, eia, eia’. De mensen in de kerk pakten hun baby en begonnen die te wiegen. Ze zongen mee en lieten belletjes klingelen. Het kerkorgel toeterde mee enkrippe11 kinderen begonnen door de kerk te dansen en te springen. Het werd een leven als een oordeel. Ondanks bezwaren tegen het lawaai duurde het kindje wiegen voort tot de reformatie. In 1939 werd de oude traditie weer opgepakt in de schuilkerk Museum Amstelkring. Tegenwoordig is in veel kerken de traditie van het kindje wiegen weer in ere hersteld. In sommige plaatsen komen er moeders met pasgeboren baby’s, in andere kerken spelen kinderen het kerstverhaal. 

l

Arnolfo di cambio, kapel in de Santa Maria Magiore in Rome

Beeldengroepje van Arnolfo di Cambrio in de kapel van Santa Maria Maggiore in Rome 

De kerststal 

weihnachtskrippe

Kerststal uit Tirol 

Kerstmis was een gelegenheid bij uitstek voor het opvoeren van een mysteriespel, de oudste vorm van een musical met zang en toneelspel, waarbij Bijbelverhalen of heiligenlevens het onderwerp waren. Het kerstverhaal werd opgevoerd in de kerk, compleet met een stal, een kribbe, herders, koningen, een os en een ezel en dat ging gepaard met veel kabaal. Paus Innocentius verbood de voorstellingen in de kerk in het jaar 1207. Franciscus van Assisi zou een oplossing hebben gevonden door het kerstspel en alle accessoires te verplaatsen naar het bos. Afbeeldingen van de kersstal bleven bestaan in de vorm van fresco’s en in de Santa Maria Maggiore in Rome, waar men een reliek bewaarde in de vorm van een stukje van de kribbe, stond in een kapel een marmeren beeldengroepje van Arnolfo di Cambio. Het hele jaar is de kapel afgesloten,

kerststal2 groepje Naplitaanse figuren 18de eeuw Museum Catharijneconvent

Figuren uit een 18de eeuwse Napolitaanse kerststal in Museum Catharijneconvent in Utrecht 

maar in de kersttijd gaat het hek open. Het schijnt dat al in 1340 in een klooster bij Napels met kerst een prachtige kerststal stond opgesteld. Andere kloosters en paleizen in Italië volgden. Tijdens de Contra-Reformatie, toen vooral de Jezuïten de oude glorie van de katholieke kerk probeerden te herstellen, kwamen er kerstallen, ook buiten Italië. In Tirol bijvoorbeeld maakten houtsnijders prachtige beeldengroepen, waarbij ze zich niet beperkten tot Maria en Jozef en de figuren daarom heen, maar ook de bewoners van het dorp erbij betrokken. De boeren en burgers herkenden de bakker, de slager, de boer en de burgemeester. In de 18de eeuw werden vooral voor adellijke familie in Napels schitterende figuren gemaakt, waarbij één pop soms evenveel kostte als een arbeider per jaar verdiende. In het Museum Catharijneconvent in Utrecht hebben ze een prachtige collectie Napolitaanse kerstfiguren die ieder jaar in december te zien zijn. In de 19de eeuw verspreidden de kersstallen zich verder, er kwamen eenvoudige stalletjes met gipsen figuren, kijkdozen met kerststallen en centsprenten met afbeeldingen voor de kerststal die konden worden uitgeknipt en opgeplakt. Missionarissen over de hele wereld lieten kerststallen maken door de plaatselijke bevolking met als resultaat charmante exotische stalletjes.  

40601

Figuren voor de kerststal uit een papieren knipprent 

De kerstboom 

William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_Laurel_Branch_(1900)

De Romeinen versierden met Midwinter hun huis met Lauriertakken. Schilderij van William-Adolphe Bouguereau uit 1900

Het gebruik van een kerstboom dateert uit de voor-christelijke tijd. De Romeinen versierden aan het eind van het jaar hun huis met lauriertakken, zoals de schilder William-Adolphe Bouguereau dat in 1900 op bijgaand schilderij heeft verbeeld. Ze versierden bomen om de terugkeer van de zon te vieren. De Germanen zouden al een heilige eik hebben aangewezen. Ze dansten er omheen met fakkels in de handen en op de dag van midwinter werd de boom in brand gestoken. Uit archieven is bekend dat er al in de 13de eeuw bomen werden versierd met kaarsjes als teken van het terugkerende licht. Bij voorkeur werd daarvoor een groenblijvende boom gekozen zoals een den of een spar. Vooral in Duitsland werd de kerstboom populair dat kwam Hessische soldaten die vochten in Amerika tegen de vrijheidsstrijders, duur te staan. George Washington trok op kerstnacht met zijn soldaten over de ijskoude en half bevroren rivier de Delaware. Na een barre tocht door de bossen bereikten de kleumende soldaten het plaatsje Trenton. Daar waren de Engelsen gelegerd die een groot aantal Hessische soldaten hadden ingehuurd. De Hessen waren druk bezig met de voorbereidingen voor kerstmis en het optuigen van een kerstboom. Daardoor was de aandacht verslapt en konden de Amerikanen Trenton en daarna Princeton innemen.

1836-print-of-american-christmas-tree First published image of a Christmas tree, frontispiece to Hermann Bokum's 1836 The Stranger's Gift                          Illustr London News 1848 Victoria en Albert en hun kinderen                                                      

Op de afbeeldingen links een Amerikaanse prent uit 1836 en rechts Koningin Victoria en haar man Prins Albert en de kinderen rond de kerstboom op een prent uit 1848

De kerken verzetten zich heftig tegen het heidense gebruik om een kerstboom in huis te halen en te versieren. Dat veranderde in de 19de eeuw. Het protestantse Reveil probeerde de kerk dichterbij de mensen te brengen en op scholen en in ziekenhuizen zetten zij mooi versierde kerstbomen. De katholieke kerken volgden aarzelend. De bomen met lichtjes die ooit de zon moesten bewegen om terug te keren en de kerstballen die terug gaan op de heksenbol, bedoeld om de heksen te weren, werden symbolen voor kerst. Na Nieuwjaar, op veel plaatsen na Driekoningen, worden de kerstbomen afgetuigd en op straat gegooid. Ze worden opgehaald om er een groot vuur mee te maken en daarmee is de oude heidense gewoonte van het Midwintervuur terug.

Onnozele kinderen 

pieter_bruegel-jonge-kindermoord

Kindermoord in Bethlehem door Pieter Brueghel de Jongere 

Op 28 december is het de dag van de Onnozele (onschuldige) kinderen. Een wonderlijk samengaan van oeroude gebruiken, overgoten met een kerkelijk sausje. Aan de ene kant is er het feest uit de tijd van de Romeinen, waarbij de kinderen zich mochten verkleden en lekkernijen kregen. Het jongste kind was dan de baas en mocht zeggen wat er die dag werd gegeten. De jongens holden achter de meisjes aan en deelden speelse tikken uit met een zweepje of een roe, oude tekens van vruchtbaarheid. De kerk probeerde de heidense gebruiken te verdrijven en gebruikte 28 december om de gruwelijke moord in Bethlehem van alle jongetjes tot twee jaar in opdracht van koning Herodes te herdenken en stil te staan bij de vlucht naar Egypte. Het kindje Jezus ontsnapte want Jozef en Maria waren gewaarschuwd door een engel en op tijd vertrokken.

73739b865b13a61710f7ae8226b8500e--peter-paul-rubens

De kindermoord geschilderd door Peter Paul Rubens 

boy-bishop

Kind als bisschop 

Maar het oude kinderfeest was niet helemaal uit te roeien. De

_rev002197601ill0273 De zot is de baas

De zot is de baas 

tikken die nu werden uitgedeeld moesten herinneren aan het trieste lot van de baby’s in Bethlehem. In de kerken werd een jonge arme koorknaap aangewezen. Hij was vanaf 6 december ‘bisschop’ en ging iedere dag eten bij een kanunnik. Hij kreeg dan nieuwe kleren en een paar schoenen en was tot en met 28 december de ‘baas’.

Oliebollen en vuurwerk

2webOudejaarsavond is het feest van veel eten en groot kabaal maken. Boze geesten vlogen door de lucht en de zielen van de in het voorbije jaar gestorvenen spookten om het huis, zo dacht men in het verre verleden. Met veel lawaai en vuur moesten de geesten worden verjaagd. Al in de middeleeuwen werden er vette oliebollen gebakken, die toen nog oliekoeken heetten en werden gebakken in raapolie. Vette bollen kon men wel gebruiken in de magere wintermaanden, waarin kou, gebrek aan zon en tekort aan gezond voedsel menigeen parten speelde. Om middernacht begon het lawaai met toeters en trommels, luidende kerkklokken en knallend vuurwerk. De Chinezen staan te boek als de uitvinders van het buskruit en de toepassing voor allerlei soorten vuurwerk. De

Meid_met_oliebollen,_door_Aelbert_Cuyp ca 1652 Dordrechts Museum

Meid met oliebollen door  Aelbert Cuyp ca. 1652. (Dordrechts Museum) 

Europeanen namen die kunst gretig over. In 1678 verscheen er in Engeland een boek over ‘Pyrotechnia’, de kunst van het vuurwerk maken. De Franse koning Lodewijk XIV was dol op groot en fantastische vuurwerk en zijn Engelse collega George II niet minder. Die liet de componist Georg F. Händel speciale muziek maken voor een groot en feestelijk vuurwerk. Er kwamen duizenden mensen op af. Maar het werd geen groot succes. De regen viel met bakken uit de lucht, zodat een aantal installaties niet werkte. Een soldaat die het vuurwerk afstak verloor een hand, een ander werd blind, de japon van een dame vloog in brand. Maar in ieder geval hebben we aan dat feest een mooi stuk ‘vuurwerkmuziek’, van Händel overgehouden. In de meeste landen wordt op Oudejaarsavond een groot vuurwerk georganiseerd, maar in Nederland bestaat de eigenaardige gewoonte dat de mensen zelf voetzoekers, gillende keukenmeiden, vuurpijlen en zware bommen afsteken met als gevolg dat voor velen de vreugde eindigt in het ziekenhuis met vaak verwondingen of blindheid voor het leven.

maxresdefault music for the royal fireworks Handel

Nieuwjaar

Stele_Sol_Invictus_Terme baden Dicletianus

Het ‘Sol invictus’ van oorsprong het feest van de terugkerende zonnegod. (Baden Diocletianus Rome)

Ooit was Nieuwjaar de herrijzenis van de onoverwinnelijke zon, de aanbidding van de zonnegod die weer terugkeerde. Het ‘Sol Invictus’, de onoverwinnelijke zon. De kerk zette op die dag het feest van de besnijdenis van Christus, waarop de naam Jezus werd gegeven. Maar oude gewoonten waren onuitroeibaar. Zo was het opnieuw een dag dat de rollen werden omgedraaid. Het personeel mocht in sommige streken voor één keer aan tafel eten met meneer en mevrouw, mocht hen zelfs bij de voornaam noemen.

1744 nieuwjaars Hs Mijne (3)

Wensbrief uit 1744

detail wensbrief met nieuwjaar wensende mensen

Detail voorgedrukte wensbrief met Gelukkig Nieuwjaar wensende mensen 

Prentenverkopers leurden langs de huizen met voorgedrukte prenten met een blanco ruimte in het midden, waarop kinderen met de ganzenveer, tong uit de mond met veel krullen, wensen op rijm schreven, voor hun grootouders of een oom of tante die er warmpjes bijzat. De prent werd aangeboden in de hoop op een stevige nieuwjaarsfooi. Dan komen de dagen met de nieuwjaarsrecepties die ‘mogen’ tot eind van de maand januari, de maand die is genoemd naar Janus, de god van het begin en het einde, de god ook, met twee gezichten. De maand om terug te blikken op het voorbije jaar en vooruit te zien naar het Nieuwe Jaar.

Vintage_New_Year_postcard

Thomasluiden en Midwinterblazen 

Midwintermarkt-en-Sint-Thomas-luiden-Katlijk-30-december-2016.JPG-11

Thomasluiden in Katlijk

Alles werd er in oude tijden aan gedaan om tijdens de midwinterperiode, de kwade geesten weg te jagen en de graangeesten en andere voorjaarsgeesten te wekken. Er werd op metalen potten geslagen en geblazen op koehoorns. De kerk probeerde die heidense gewoonten af te schaffen, maar het luiden en blazen ging door. Nu met kerkklokken en midwinterhoorns. Het begon allemaal op 21 december, de heiligendag van de apostel

Waterschaoshuis nieuwe map 046

Klokje voor het Waterschapshuis in Medemblik gegoten door Simon Laudy in 2009

Thomas, vandaar de naam Thomasluiden. Op oude klokken lezen we nog wel in het randschrift teksten als: ‘Ik verjaag de duivel’. In Friesland hebben ze het over ‘Divel jeije’. Het klokkenluiden ging dag en nacht door tot en met 31 december. Er werd bij gedronken en gedanst en dat leidde tot baldadigheden en vernielzucht. Erasmus klaagde er over dat er in de Thomasnacht in de kerk werd gedanst. Stads- en kerkbesturen probeerden het Thomasluiden te verbieden. In de Friese plaatsen Katlijk en Oudehorne vond men het jammer dat de oude traditie verloren ging en toen er na de oorlog nieuwe klokken kwamen in de klokkenstoelen werd er toestemming gegeven om weer te luiden, onder de belofte dat men zich netjes zou gedragen. In Katlijk en Oudehorne stelt men er een eer in om welluidend te luiden, het zogenaamde vierkantluiden, waarbij de twee klokken klinken in goede harmonie. Er worden wedstrijden

4002cd3c5fc7ae557c361a40708f217e midwinterblazen

gehouden en het is er een gezellige boel. In de Achterhoek, Drenthe en Groningen wordt nog op de midwinterhoorn geblazen. De hoorns worden gemaakt van berken- of Midwinterhoornwilgenhout, waarbij twee helften tegen elkaar worden geplakt. Het mondstuk was van vlierhout. De oude hoorns werden niet geplakt, maar bij elkaar gehouden met hoepels, zoals bij een ton. De oude hoorns moesten vochtig worden gehouden omdat anders het hout zou krimpen, daarom hingen ze meestal in de put. De hoorn wordt op de rand van een put gelegd, als steuntje en om ver te klinken. Door het duister klinkt de geheimzinnige eenvoudige melodie, die van verre door een andere hoornblazer wordt beantwoord. Het is onbeleefd om door elkaar te blazen!

afb-wolf-uit-miniatuur-Bestiary

Afb. uit een Engels psalter uit ca, 1200. De honden proberen de wolf te verjagen. De herder met zijn hoorn zit te slapen

Kerstfeest bij Charles Dickens

1zn1rf9

Charles Dickens was verzot op de feestdagen in de winter. Ieder jaar schreef hij een kerstverhaal. De laatste 14 jaar van zijn leven woonde hij in het grote huis in Gad’s Hill, waar hij als kind al vol bewondering naar keek. Zijn dochter Mamie heeft beschreven hoe de kerstdagen waren op Gad’s Hill. Het begon met het inkopen van cadeautjes de 17372620dagen voor kerst. Verder werden er toneelstukjes ingestudeerd en dansen geoefend. Het huis liep vol met gasten. De dagen gingen voorbij met uitbundige maaltijden, voordrachten en spelletjes. De periode tussen kerst en Nieuwjaar werd gevuld met sportwedstrijden op het veld achter het huis. Soldaten, zeelui en arbeiders deden gretig mee, want er waren mooie prijzen te verdienen met hardlopen, touwtrekken en andere wedstrijden. De weg van Chatham naar Gad’s Hill zag zwart van de mensen die kwamen kijken. Mamie schrijft dat er soms wel drieduizend mensen waren. De liefde van Dickens voor de midwinter periode, komt fanartssss33.crop_800x598_0,127.previewvooral tot uiting in zijn kerstverhalen. Het bekendst is de ‘Christmas Carol’ met de vrek Ebenezer Scrooge. Dickens schreef het verhaal in het voorjaar van 1843 in de vorm van een pamflet, een aanklacht tegen de schrijnende kinderarbeid, waarover hij juist een rapport had gelezen. Het kerstverhaal werd zo populair dat Dickens er nog vier schreef. Toen hij in de jaren 1867/1868 naar Amerika ging om uit zijn werk te lezen, stroomde het publiek toe. In de wintertijd was hij in Boston waar hij zijn beroemde kerstverhaal las voor een groot en enthousiast publiek.

r0_0_2308_3310_w1200_h678_fmax dickens lecture in Amerika

Charles Dickens tijdens zijn tournee door Amerika 

                                          

Avond voor Driekoningen

71862_ca_object_representations_media_70079_preview430

Tekening van Felix Timmermans

Op de avond van 5 januari wordt de komst van de Drie Wijzen (Drie Koningen) herdacht met een ommegang langs de huizen. Felix Timmermans heeft daar verschillende tekeningen van gemaakt bij zijn verhalen, zoals de hierbij gaande afbeelding.Wat Sint Maarten is voor het noorden van Nederland, is Driekoningenavond voor het zuiden en vooral ook voor Vlaanderen. Kinderen gaan in groepjes van drie langs de huizen, verkleed als de koningen en één van hen draagt een stok met een draaiende ster. De kinderen zingen een liedje, zoals bijvoorbeeld in Brabant:

stakhetoep1

Drie Koningen, Drie Koningen,
Geef mij een nieuwe hoed.
Mijn ouwe is versleten,
mijn moeder mag ’t niet weten
mijn vader heeft het geld
al op de toonbank neergeteld.

driekoningen-pieck (Small)

Tekening Anton Pieck 

De kinderen krijgen dan lekkernijen. In het begin van de vorige eeuw gingen ook volwassenen uit pure armoe langs de huizen, op schamele manier gekleed als koningen, in de hoop wat voedsel en afgedankte kleren te krijgen.

Felix Timmermans. Driekoningen

Driekoningen

Driekoningenfeest-De-koning-Drinkt-c-1661-Jan-Steen-Afbeelding-Mauritshuis (1)

Driekoningen geschilderd door Jan Steen (Mauritshuis) De koning en zijn hofhouding zijn gekozen. Het meisje rechtsonder gaat kaarsjespringen 

De op één na laatste van de 12 Midwinter feestdagen is gewijd aan de Drie Koningen op 6 januari. Ook dit feest gaat terug op gebruiken van de Romeinen. Zij vierden de terugkeer van de zon en de vruchtbaarheid in het nieuwe jaar. De kerk maakte van Epiphanie, in oorsprong de verschijning van de zon, de openbaring van Christus, de voorstelling aan de mensen met als belangrijk begin de presentatie aan de drie wijze mannen uit het oosten. Het vroege Christendom maakte van de wijzen koningen, dat paste beter dan de enigszins verdachte wijzen met hun sterrenwichelarij. De koningen Casper, Melchior en Balthasar vertegenwoordigden de drie toen bekende werelddelen: Europa, Azië en Afrika en alle generaties want Casper was 20, hij nam Mirre mee. Melchior was 40 hij bracht goud en de bejaarde Balthasar was 60 en zijn geschenk bestond uit wierook.

l als beul secession 1902

Drie Koningen in het Waterschapshuis in Medemblik

Driekoningen groeide uit tot een uitbundig feest met niet uit te roeien gebruiken uit de voor-christelijke periode. Er werden grote feestmaaltijden aangericht herinnerend aan de oude offermaaltijden, kinderen kregen geschenken zoals in Italië nog altijd gebeurd op 6 januari, bij het feest van de goede heks Befana, de Italiaanse ‘Sinterklaas’. De oude Germanen eindigden hun vasten van 12 dagen, waarin zij het belangrijkste voedsel van die tijd, erwten en bonen, moesten laten staan. De boon kwam weer tevoorschijn als symbool van de vruchtbaarheid. Op schilderijen van Jan Steen en Jacob Jordaens zie we uitbundige gezelschappen. Er komt brood op tafel waarin een boon is verstopt. Wie de boon treft was koning voor een dag. Telkens als de koning het glas hief, riep het hele gezelschap: ‘De koning drinkt’ en dan moest iedereen dat voorbeeld volgen anders werd voor straf zijn gezicht zwart gemaakt. Er werden ook prenten verkocht die je in stukjes kon knippen met teksten als: koning, rechter, secretaris, muzikant, zot, kok. De briefjes werden getrokken en dan had iedereen voor een dag de functie die op het papiertje stond.

TR2PGB17 kaarsje springen op driekoningen

Driekoningenprent met links het kaarsjespringen en rechts het koningsspel

Voor de kinderen was er het kaarsjespringen, ontstaan uit een oud heidens gebruik om over vuur te springen, was het terug gebracht tot het springen over drie kaarsjes waarbij de vlammetjes niet mochten doven.  Driekoningen werd vaak een dolle bol, zoals we kunnen zien op schilderijen van Jacob Jordaens en Jan Steen, die het onderwerp wel vijftien keer heeft geschilderd.

Jakob_Jordaens_001 De koning drinkt Kon Mus Schone Kunsten Brussel

‘De koning drinkt’ door Jacob Jordaens (Museum voor Schone Kunsten in Brussel)

Koppertjesmaandag 

koppermaandag

De ommegang van de leprozen op Koppermaandag op de Dam. Geschilderd door Adriaen van Nieulandt de oudere in 1633, naar de situatie in 1604 toen de laatste ommegang werd gehouden. Het schilderij was bestemd voor het Leprozenhuis en is nu te zien in het Amsterdam Museum. De situatie toont het oude stadhuis, de waag en de onvoltooide Nieuwe Kerk. 

De maandag na Driekoningen zijn alle feestdagen voorbij, maar meestal gaat die dag op aan nieuwjaarwensen, borrelen en recepties. Dat was al zo in de tijd van de gilden. De dag begon met het plechtig voorlezen van de gilderegels, daarna ging men rond om muntjes op te halen, om dat dezelfde dag uitbundig te verbrassen. De dag werd Kopper- of Koppertjesmaandag genoemd, waar die naam vandaan komt is niet precies bekend. Er

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De leprozen gaan bedelend langs de huizen. Prent naar een tekening van David Vinckboons uit 1608

wordt verondersteld dat het te maken heeft met ‘koppe’, drinkbeker. Maar in het Middelnederlands woordenboek vind ik het woord ‘coppeken’, in de betekenis van een muntstuk, een kwartpenning – iets meer dan een duit – en dat zou verband kunnen houden met het geld dat men ophaalde langs de huizen. Op Koppermaandag mochten bij hoge uitzondering de leprozen de stad in. Ze hielden een optocht en haalden geld op voor een goede maaltijd. Toen de gilden verdwenen, kwam er ook een eind aan de traditie van Koppermaandag, behalve bij de drukkers, die gingen door met het verstrekken van een mooie prent of een fraai drukwerkje. Een gewoonte

opnamedatum: 2017-08-24

Koppermaandagprent 

die door een aantal drukkers en boekverkopers  nog altijd in ere wordt gehouden. Het Leidse antiquariaat ‘Klikspaan’ bijvoorbeeld, verrast ieder jaar haar relaties met een fraai verzorgd drukwerkje. Het hierbij afgebeelde schilderij is gemaakt door Adriaen van Nieulandt in 1633, maar het geeft de situatie weer in 1604 toen de laatste leprozenommegang in Amsterdam werd gehouden. Op de Dam nog het oude stadhuis en de waag. Het schilderij was bestemd voor het Leprozenhuis, maar is nu te zien in het Amsterdam Museum.  

Einde van de Midwinterserie met een vignetje van Felix Timmermans: ‘Gedaan’.

l als beul secession 1902

 

 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s