Zwarte jongens

Apeldoorn-HetLoo-Danckerts-1697  In het verleden waren er maar heel weinig zwarte mensen in Nederland 

Tabo

Adriaan_van_Bredehoff_en_Tabo_Jansz

Tabo, Adriaan van Bredehoff en het huis 

In de 18de eeuw was het exotisch en chique om een zwarte bediende te hebben. Op dit moment is daar in boeken en tentoonstellingen veel aandacht voor. Vaak waren de meesters erg op hun zwarte bediende gesteld, zoals de heer Adriaan van Bredehoff (1672-1733) , schout van Hoorn en heer van Oosthuizen.

Afbeelding 13 t Hof van Bredehoff in Oosthuizen. Corn. Pronck

Het huis in Oostwoud 

Van Bredehoff woonde met een huishoudster en zijn bediende Tabo Jansz. in een schitterend buitenhuis in Oosthuizen. Van Bredehoff liet door de bekende schilder Nicolaas Verkolje een portret maken van hemzelf, zijn zwarte knechtje en zijn woonhuis. Toen heer Adriaan overleed liet hij zijn huishoudster 10.000 gulden na, maar Tabo kreeg 12.000. De jongen was hiermee vrij en een man in bonus. Hij kocht een tabakswinkel in Oosthuizen en trouwde met het Hollandse meisje Wometje Bakkers. Zijn naam past hij ook aan. Voortaan noemde Tabo zich Adriaan de Bruijn, naar zijn meester en zijn kleur.

Cupido en Cedron (Sideron)

een-bediende-vermoedelijk-guan-anthony-sideron-isaac-lodewijk-la-fargue-van-nieuwland-1766.-collectie-rijksmuseum-2-

Cedron

In mijn boek ‘Kokarde’ (Unieboek 2012) heb ik al eens

een-moor-isaac-lodewijk-la-fargue-van-nieuwland-1766.-collectie-rijksmuseum

Cupido

geschreven over de twee zwarte jongetjes die stadhouder Willem V in 1756 kreeg aangeboden. Van Esther Schreuder is dit jaar bij uitgeverij Balans een interessant boek verschenen over het leven van de twee jongens die rond de zeven jaar waren, toen ze naar Nederland kwamen. Cupido was afkomstig van de kust van het Afrikaanse Guinee. Cedron kwam van Curaçao, waar op dat moment honger en armoede heerste. De twee knaapjes kwamen plotseling in een voor hen volkomen vreemde wereld van grote luxe. De twee kregen prachtige pakjes en moesten dienst doen als pages. Ze traden bij optochten op als paukeniers op een speciale wagen met grote trommels. De stadhouderlijke familie raakte erg gesteld op de twee jongens. Toen de Oranjes naar Engeland moesten vluchten en daarna naar Duitsland reisden, gingen de twee vanzelfsprekend mee. Naarmate ze ouder werden kregen ze meer verantwoordelijkheden en een salaris dat even groot was als dat van de belangrijkste hovelingen. Cedron overleed in 1804. Cupido trouwde en kreeg een dochter, die hij Wilhelmina noemde naar de prinses. In het Haags Historisch Museum is tot 28 januari 2018 de tentoonstelling te zien: Afrikaanse bedienden aan het Haagse Hof, met veel aandacht voor Cupido en Cedron.  

001 cedron-of-cupido-met-pauk

 

De zwarte dominee

Als de student Jacobus Elisa Johannes Capitein door Leiden liep werd hij door de mensen met open mond aangestaard. Capitein was gitzwart en dat zag je niet veel in zijn tijd in een stad als Leiden. Jacobus had een goed stel hersens. Hij leerde vlot Latijn, Grieks en Hebreeuws en raakte snel thuis in de bijbel. In 1742 promoveerde hij als theoloog. Zijn proefschrift ging over de slavernij. Omstandig werd daarin verklaard dat slavernij in de grond niet goed was, maar nu eenmaal sinds onheuglijke tijden bij veel volken bestond. Met de vrijheid zoals die in de bijbel werd genoemd, zo legde Capitein uit, werd niet de lichamelijke- maar de geestelijke vrijheid bedoeld. Dat was koren op de molen van Hollandse kooplui. Als Capitein preekte zaten de kerken vol. Iedereen wilde de zwarte dominee zien en bovendien suste hij het geweten want langzamerhand begon er een beetje verzet te komen tegen de slavernij.

020 VUMCC01_SPKK-G00067_X Jacobus Elisa Johannes Capitein

Jacobus werd in 1717 geboren aan de Goudkust (Ghana). Toen hij een jaar of acht was werd hij samen met andere mensen uit zijn dorp geroofd door slavenhalers en verkocht aan Hollandse handelaars. Kapitein Arnold Steenhart wist niet wat hij met het kereltje aan moest en gaf hem toen maar cadeau aan Jacobus van Gogh, de schoolmeester van de Hollandse vestiging bij fort Elmina. Toen Van Gogh een paar jaar later terugkeerde naar Nederland nam hij het jongetje mee. Het schip kwam aan in Middelburg en de elfjarige Jacobus wist niet wat hij zag. Later schreef hij over zijn aankomst een gedichtje:

“Dit land ontfing my eerst uyt Africa gekomen:

Hier sagen wy verheugd het eynde van de reis.

Ons, afgemat door lang te zukk’len op de stromen

Was Middelburg de deur tot Neerlands paradys”.

De twee reisden door naar Den Haag waar Jacobus opgroeide bij de schoolmeester en diens twee ongetrouwde zusters. Jacobus werd vernoemd naar zijn eigenaar en de twee zusters en kreeg als achternaam Capitein, omdat hij was gekregen van een kapitein.

Na een keurige opvoeding in Den Haag ging hij studeren aan de Leidse Universiteit op kosten van enkele rijke lieden. Hij wilde terug naar Ghana om daar de zwarten te bekeren tot het christelijk geloof. Het zat hem niet mee. De zwarten wantrouwden hem, evenals de blanken en de slavenhandelaars moesten al helemaal niets hebben van de zwarte dominee die in hun ogen alleen maar onrust veroorzaakte. Capitein werd verliefd op een zwart meisje, maar de kerkeraad in Amsterdam verbood hem te trouwen met een vrouw die niet gedoopt was. Capitein vroeg toestemming om haar te onderrichten en dan te dopen. Maar daar kon geen sprake van zijn omdat een ongetrouwde dominee geen les aan meisjes mocht geven. De kerkeraad had een beter idee. Zij stuurden een Nederlandse bruid met de naam Antonia Ginderdros. Capitein boekte een succesje toen de Ashantikoning Opoku Ware de Eerste al zijn kinderen naar zijn school stuurde. Eén van de zoontjes van de koning werd zelfs voor een bezoekje naar Nederland gestuurd met tien olifantstanden als geschenk. Op den duur ging het steeds slechter met Capitein, zijn huwelijk was ongelukkig, toen hij probeerde te handelen leed hij grote verliezen, hij begon te drinken en stierf op dertigjarige leeftijd. Zijn vrouw bleef achter met een failliete boedel.

Lies heeft een neger

hatterman variete artiest Jimmy van der Lak, 1930 Stedelijk Museum

‘Op het terras’, schilderij van Nola Natterman. (Stedelijk Museum Amsterdam)

Als ik het schilderij zie van Nola Natterman (1899-1984) getiteld ‘Op het terras’ (Collectie Stedelijk Museum Amsterdam) moet ik altijd denken aan mijn eerste ontmoeting met een zwarte jongen. Een dramatische gebeurtenis die zich omstreeks 1950 afspeelde. Ik was een jaar of acht. Op een zomerse zondag, na afloop van de gereformeerde kerkdienst, zal ik vol verwachting limonade te slurpen uit een kogelflesje. De hele familie was in spanning. Er stond iets bijzonders te gebeuren. Oma liep bedrijvig heen en weer met koffie en een kan melk, waarin ze telkens met een lepel het vel afschoof voordat ze bijschonk. Oude oom Albert zat op zijn vast plekje in de erker, vanwaar hij uitzicht had op de singel en het kerkhof aan de overkant van het water. Nicht Lies had een vrijer. Na een eindeloze reeks mislukte liefdes had zij haar ouders verteld dat ze een vriend had. Een jongen die in Delft studeerde. Oom en tante hadden blij opgekeken. Een jongen die in Delft studeerde, die Lies, dat klonk veelbelovend. ‘Is ie wel gereformeerd?’, had oom voorzichtig gevraagd. ‘Hervormd was het antwoord, ‘maar hij wil wel gereformeerd worden.’ Oom Albert ging plotseling rechtop zitten. Hij strekte zijn magere hand naar het raam: ‘Daar komt Lies met een neger’, riep hij. ‘Een neger?’. Tante Siem proestte haar koffie over het tafelkleed. Oom Tjalling verschoot. Het hele gezelschap stoof naar het raam. Daar kwam Lies aangewandeld, stijf gearmd met een grote zwarte knul, pikzwart. De verwarring was groot. Tante zeeg neer in haar stoel. ‘O nee’, zuchtte ze. ‘Dat verhoede de Heere’. Grootmoeder verdween met de melkkoker naar de keuken. Ik deed de voordeur open en na wat gestommel in de gang kwam het stel binnen. Lies had haar kapsel, dat altijd in treurige slierten langs haar lange gezicht hing, opgebonden. Ze straalde. ‘Dit is Godfrey’, zei ze enthousiast. ‘Niet vloeken op de dag des Heeren’, bromde oom Albert. ‘Niet godver, oom, maar Godfrey’, verbeterde Lies. ‘Dag Godfrey’, zie oom Tjalling. Zijn stem klonk vreemd en hoger dan anders. Tante Siem schudde haar hoofd en veegde snel een traan weg. Oma kwam binnen met een schoon kopje en de melkkoker. ‘Gebruikt u koffie meneer?’, vroeg ze aan Godfrey, Hij knikte. ‘Ik ben gek op koffie’. Hij had een diepe warme stem. Ik stond op en gaf hem een hand. Daarna ging ik zitten en bekeek nieuwsgierig mijn hand. ‘Ik geef niet af hoor’, lachte Godfrey. Ik vond het allemaal heel interessant. Iemand uit een ver, warm land, zoals je alleen maar zag op de plaatjes in de zendingsbladen. ‘Zijn er krokodillen in jouw land?’, vroeg ik. Tante Siem holde naar de keuken met Lies achter haar aan. Je hoorde tante huilen. Ik sloop de gang in en luisterde achter de keukendeur. ‘Kind, waar begin je aan?’, hoorde ik tante zeggen. ‘Die jongen is niet eens zo erg. Maar later als jullie kinderen krijgen, Heb je daar aan gedacht? Dan zijn je kinderen zwart’, Haar stem sloeg over. ‘Dat is geen leven’. Lies liet zich niet van de wijs brengen. Arm in arm liep zij met haar ‘neger’ door de stad, de opmerkingen van voorbijgangers en de spottende kreten van kwajongens negerend. Zij bestond het zelfs om Godfrey mee te nemen naar de kerk. Toen zij met haar zwarte verloofde naar binnen liep, ging er een zucht door de kerk. De gelovigen draaiden zich om en keken het stel na. Het geroezemoes hield aan toen de dominee en de ouderlingen al door de deur van de consistorie de kerk in kwamen. Het werd pas stil toen de predikant op de kansel stond en de koster het deurtje achter hem had gesloten en met zijn vinger op zijn mond een scherp gesis liet horen. Lies hield het niet vol. De kritiek werd teveel voor haar. Ze verbrak de verloving. Op de volgende koffievisite zag ik dat ze niet meer straalde. Haar gele haar hing weer in slierten langs haar gezicht.  

 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s