Tulpengekte

035 SIL08-10779-b oude bollen catalogus  Het is nog altijd een raadsel hoe de zuinige 17de eeuwse Hollanders zich zo het hoofd op hol hebben laten brengen met tulpenbollen 

Tulpenfeesten

Venetian Portrait of Ottoman Sultan Suleyman I

De vorm van de tulband gaf de tulp zijn naam 

‘Tulpen uit Amsterdam’ is een begrip. Ieder voorjaar trekken velden vol bloeiende tulpen toeristen uit de hele wereld naar Nederland. Toch is de tulp niet zo Hollands als velen denken. De oorsprong van de wilde tulp ligt in Azië. In de zestiende eeuw werd de tulp massaal in Turkije geteeld. De sultans waren gek op tulpen. In de tuinen van Topkapi, het paleizencomplex van de sultan, bloeiden de mooiste soorten tulpen. Als de tulpen tot

003 iznik plate

Bord uit Iznik

bloei kwamen, werden er tuinfeesten georganiseerd met overal vazen vol tulpen, zangvogels in kooitjes, muziek en maaltijden. Het Turkse woord voor tulp is lale maar omdat de vorm van de tulp lijkt op een tulband zoals die destijds werd gedragen, kwam de naam tulp van tulipan (tulband) in gebruik.

Tulpen op de mestvaalt

Een Vlaamse diplomaat zag de tulpen in Constantinopel (Istanbul) Hij vond ze prachtig en  stuurde een pakketje bollen naar zijn huis in Antwerpen. Daar wist men niet goed wat men met de bollen aanmoest.  Men dacht dat een soort uien waren en ze werden verwerkt in de keuken. De smaak was niet bijzonder. De rest van de bollen werd daarom op de mestvaalt gegooid en daar raakten enkele tulpen in bloei. Prachtige bloemen zoals men die niet eerder had gezien. De bollen werden zorgvuldig in mooie tuinen gepoot. Iedereen sprak over de nieuwe bloem.

Kostbare tulpen

005 Carolus_Clusius00 Clusius by Jacob de Monte, 1585. UBL, PK Icones Leidensis

Carolus Clusius

Professor Clusius van de plantentuin in Leiden hoorde van de tulp. Hij schreef brieven naar Antwerpen en kreeg enkele tulpenbollen in handen die hij zorgvuldig in de hortus achter de universiteit plantte. Clusius was vooral op zoek naar nieuwe medicijnen. Hij kwam er al snel achter dat hij de tulp niet kon gebruiken als geneesmiddel maar wel dat de plant heel aantrekkelijk was om naar te kijken. Hij kweekte verder met de bollen en een paar jaar later hadden deftige Leidenaars tulpen in hun tuin. Ze waren bijzonder trots op de mooie exotische bloemen en lieten die graag aan hun gasten zien. De bollen brachten steeds hogere prijzen op met als gevolg dat ’s nachts dieven langs de tuinen trokken om bollen te stelen. De eigenaars probeerden dat te voorkomen door touwtjes met belletjes tussen de tulpenbedden te spannen.

004 constructie Clusius tuin Leiden

De gereconstrueerde tuin van Clusius in de Leidse Hortus 

Gebroken kleuren

Degenen die na de bloei de bol uit de grond haalden om die voor de winter opnieuw te

Opnamedatum: 2010-02-09

Tulp met gebroken kleuren uit het Tulpenboek van Jacob Marrel 

planten, kwamen tot een verrassende ontdekking. Een bol die het ene jaar een tulp met een effen kleur voortbracht, kon het jaar daarop een bloem met strepen en vlammende kleuren geven, zogenaamde gebroken kleuren. Men vond dat prachtig maar wist niet dat de vlekken en strepen werden veroorzaakt door een virus dat de bol aantastte en de wonderlijke kleurpatronen van de tulp tot gevolg had. De tulpen met ‘gebroken kleuren’, werden een groot succes. Iedereen wilde zulke bijzondere bloemen in zijn tuin.

Pronkzucht

042 Verendael_Nicolaes_van_Opstal_Jasper_Jacob_van_I-ZZZ-Vanitas

Vanitas schilderij met tulpen en zeepbellen. Nicolaes van Verendael schilderde de bloemen. Jasper Jacob van Opstal de putti.

De eerste decennia van de 17de eeuw in Nederland die later de bijnaam ‘Gouden Eeuw’ kregen, vormden een roerige periode. Sommige kooplui verdienden schatten geld met de handel in porselein en specerijen. Maar er was ook veel ziekte en ellende. Telkens sloeg de pest toe en werden jonge en oude mensen uit het leven gerukt. Meer dan ooit realiseerde men zich de vluchtigheid van het bestaan. Het geld moest rollen. Tulpen werden een trend. Men pronkte met kostbare tulpen en bood tegen elkaar op. De prijzen werden zo hoog dat iemand eens uitrekende dat voor de prijs van één zeldzame bol de volgende zaken zouden kunnen worden gekocht: twee vrachten tarwe, vier vrachten rogge, vier vette ossen, vijf varkens, twaalf schapen, twee tonnen wijn, vier tonnen bier, twee tonnen boter, duizend pond kaas, een bed met toebehoren, een stel kleren, een zilveren beker en nog een schuit om de hele zaak te vervoeren.

Tulpenboeken

Soms werden bollen van hand tot hand verkocht en dan maar afwachten wat er uit groeide. Er waren ook handelaren die een tulp in volle bloei lieten tekenen of schilderen en aan de hand daarvan de bollen verkochten. In iedere stad was een herberg waar de handelaren bijeen kwamen. De tekeningen gingen van hand tot hand en de tulpen werden besteld en betaald terwijl de bollen nog in de grond zaten. Sommige kooplui lieten de tekeningen tot een boek binden en voegden er een prijzenlijst aan toe bij wijze van tulpencatalogus.

Tulpen aan de wand en in de vaas

015 Tulpenvaas-PH.GJ.vanROOIJ Frans Halsmuseum

Tulpenvaas in het Frans Halsmuseum

Tulpen waren zo populair dat ze werden afgebeeld op tegels en wandtapijten. Er waren schilders die zich specialiseerden in stillevens met tulpen zoals de Vlaamse kunstenaar Nicolaes van Verendael. In de Delftse aardewerkfabrieken werden vazen gemaakt die werden gestapeld tot een toren  met tuiten waarin bloeiende tulpen konden worden gestoken.

Dokter Tulp

Eén van de bekendste schilderijen van Rembrandt is

020 Dr. Tulp Anantom les Mauritshuis

Dokter Tulp 

de Anatomische Les van dokter Tulp. De destijds beroemde medicus heette eigenlijk Claes Pieterszoon. Hij was zo verzot op tulpen dat hij zich Claes Tulp ging noemen. Boven zijn deur aan een Amsterdamse gracht hing een uithangbord met een tulp. De dokter liet een familiewapen maken met een tulp en hij verzegelde zijn brieven met een lakstempel waarin een tulp was gesneden.

De zeepbel knapt

Op dinsdag  3 februari 1637 ging het mis. Op een drukbezochte tulpenveiling in Haarlem werd een tulp ingezet voor 1200 gulden. Iemand bood maar daarna bleef het stil. Niemand durfde hoger te gaan. De volgende bol werd ingezet voor een lager bedrag. Opnieuw werd er niet overboden. De kooplui krabden zich achter het oor en maakten zich grote zorgen dat zij met hun dure bollen zouden blijven zitten. Het nieuws drong nog niet overal door en twee dagen later werd in Alkmaar een veiling georganiseerd waar nog wel enorme prijzen werden gehaald.

De bollen van de herbergier

007 florilegium

Bladzij uit een tulpenboek 

De Alkmaarse herbergier Wouter Winkel was een handige zakenman. Hij kocht bollen, verkocht die weer en in het voorjaar van 1636 was hij de trotse eigenaar van zeventig zeldzame tulpenbollen. Winkel was een weduwnaar met zeven kinderen en hij kon het geld goed gebruiken dus besloot hij een veiling te organiseren. Zo ver kwam het echter niet. In de zomer overleed Winkel plotseling en zijn kinderen werden alle zeven naar het weeshuis gebracht.

De weesmeesters zorgden goed voor de zaken van Winkel. Ze lieten haastig de bollen halen en borgen die achter slot en grendel. Er werd een catalogus gemaakt en na veel gepraat werd besloten tot een veiling op 5 februari 1637. De kopers boden verhit tegen elkaar op. De bollen brachten het gigantische bedrag op van 90.000 gulden. Toen drongen de berichten door van de mislukte veiling in Haarlem. De bollenhandel klapte in elkaar. Maar de kinderen van Winkel kregen toen ze volwassen werden, elk een deel van de opbrengst van de laatste grote bollenveiling.

Spot en hoon

024 bollenmania Satire of tulip mania by Jan (II) Brueghel, c. 1640. Painting in the Frans Hals Museum, Haarlem.

Fragment uit een schilderij van Jan Brueghel 

De gevolgen van het instorten van de bollenhandel waren rampzalig. Menigeen was al zijn geld kwijt. Niet alleen de allerrijksten maar ook winkeliers en ambachtslui die hun handelswaar en gereedschap hadden verkocht om te speculeren in de tulpenhandel. Het leedvermaak was groot. Er verschenen spotprenten en versjes. Er werden schilderijen gemaakt waarin de handelaars werden vergeleken met domme apen. Een bekende afbeelding heet Flora’s Mallewagen. We zien een zijlwagen met daarop Flora de godin van de bloemen met drie tulpen in de hand. Ze is omringd door dames met namen als Grijpgraag en IJdele hoop. Eén heeft een vogel aan een touwtje maar de draad knapt en de vogel is gevlogen. De mannen op de wagen dragen narrenkappen. Een aap klimt hoog in de mast. De betekenis was voor iedereen duidelijk.

021 1450030a Flora;s Mallewagen Hendrik Gerritsz. Pot Fr. Halsmuseum

Flora’s Mallewagen, geschilderd door  Hendrik Gerritsz. Pot. 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s