Banda

OLYMPUS DIGITAL CAMERAHerinneringen aan een verloren paradijs 

 

Jan Pieterszoon Coen bezocht in 1609 op zijn eerste reis naar Indië de eilandengroep Banda. Hij noemde Banda een paradijs, vooral omdat het goud er aan de bomen hing in de vorm van nootmuskaat. Zijn sympathie voor de bevolking sloeg om in een levenslange haat toen admiraal Verhoeff in een hinderlaag werd gelokt en vermoord. Hoe ziet het er vierhonderd jaar later uit op Banda. Een trommel vol herinneringen.

 De Ambonezen komen

agrarisch7v

Een schoolplaat over het oogsten van nootmuskaat

Het begon in 1951. De bovenmeester van mijn school kwam op een zaterdagmorgen de klassen langs met een opwindend bericht: “ Maandag komt hier een gezin Ambonezen wonen. Ze blijven langer dan verwacht en de kinderen moeten dus naar school. Ik ben bang dat er in jullie klas ook een Ambonese jongen komt”. De meester was een groot pedagoog en hij vervolgde dan ook met de waarschuwing: “Denk erom dat je geen ruzie met ze zoekt want voor je het weet heb je een mes tussen je ribben”. Het hele week-end werd over niets anders gepraat dan de Ambonezen. Die maandag klopte de bovenmeester tijdens de les op de deur en duwde een bruin jongetje met een te grote trui de klas in. De jongen keek met zijn donkere ogen verschrikt de klas rond. Alle kinderen schoven afwerend naar het puntje van hun bank. Mij lokte het avontuur wel en ik maakte ruim plaats. “Ga daar maar zitten”, zei de meester. De jongen nam op het puntje van mijn bank plaats en dat was het begin van een lange vriendschap. Weldra kwam ik bij de Ambonezen over de vloer. At voor het eerst rijst met sambal waarbij tot groot vermaak van mijn vriendje en zijn familie de tranen over mijn wangen rolden. Er werd bruiloft gevierd met een grote tent in de tuin. ‘Tantes’ waren dagen in de weer in het kleine keukentje met spekkoek, nasi, saté en nog veel meer lekkers. Er werd muziek gemaakt door jongens die ik later terug zag in bekende bandjes. Ik leerde mijn eerste Maleise woordjes en ging mee naar de jaarlijkse viering op 25 april in Den Haag. Jaren later verdiepte ik mij steeds meer in de geschiedenis van de Molukken. Een aanhoudende stroom van Molukse studenten kwam praten over scripties en spreekbeurten. Ik gaf regelmatig lezingen in Molukse wijken. Tijdens de gijzelingen kwamen Molukse vertegenwoordigers ons opzoeken in Leiden na gesprekken in Den Haag, aanleiding voor de corpsstudenten van het naburig ballenhuis om onze ruiten in te gooien.

Banda

Atlas_pittoresque_pl_114

De Gunung Api op een 19de eeuwse prent

De eerste keer dat ik voet op Banda zette was met het vliegtuigje dat drie keer per week een verbinding onderhield tussen Ambon en Banda-Neira. Tot twee keer toe keerde het toestel terug omdat het te zwaar belast bleek en niet goed van de grond kwam. Er werden kisten en koffers uitgeladen en toen werden we licht genoeg bevonden om de reis te aanvaarden. Het vliegveld was niet meer dan een landingsstrip die eindigde op de rand van een steile rots. Bij het landen was in het heldere water diep beneden ons het wrak te zien van een vliegtuig dat de rand van de baan niet had gehaald. Op het vliegveldje was het halve dorp uitgelopen zoals vroeger in ons land nieuwsgierigen kwamen kijken wie de postkoets nu weer had gebracht.

Des Alwi

Pak Des Alwi, de ‘Koning van Banda’

Des Alwi, “de koning van Banda”, reed de passagiers hoogst persoonlijk in de enige twee auto’s die het eiland rijk was, naar zijn hotel met zicht op de Gunung Api, de kalm rokende vulkaan aan de overkant van de baai, die op de meest onverwachte momenten tot uitbarsting kon komen en die door de zeelui van de VOC al werd beschreven en getekend.

Oom Hatta

Veel indrukwekkender was een andere keer, de aankomst per boot. Na een zeereis van zes uur door één van meest afgelegen gebieden ter wereld doemde de Vulkaan van Banda op, hoog boven de horizon. Handelaars in kleine kano’s zwermden rond het schip. In het heldere water dat hier en daar in troggen wel vier- tot vijfduizend meter diep is flitsten zwermen kleurige vissen voorbij. Af en toen schoten vliegende vissen uit het water en legden tientallen meters af boven de oppervlakte. Alles was zoals in de beschrijving van Coen tijdens zijn eerste reis op het schip de Hoorn met de vloot onder admiraal Pieter Verhoeff.

De herinneringen aan de vele bezoeken daarna zijn gekleurd door dierbare herinneringen.

De plannen voor de inrichting van een museum in één van de perkenierswoningen, waar de Nederlandse regering in 1934 een groep opstandelingen onder wie Mohammed Hatta en Soetan Sjahrir onderbracht. Des Alwi wijst lachend het lokaaltje waar Oom Hatta les gaf aan de kinderen van Banda. “Die domme Hollanders verbanden hun vijanden naar een paradijs, waar ze op hun gemak plannen voor het nieuwe Indonesië konden maken”. We bezoeken het fort dat Verhoeff liet bouwen, beneden aan het strand, niet zo handig.

fort_belgica_01

Fort Belgica

Veel beter geslaagd was het grote fort Belgica boven op de berg. Vandaar kon een handvol soldaten alle doorgangen tussen de eilanden bewaken zodat geen concurrent zoals de Engelsen bij de geliefde nootmuskaat kon komen. ’s Avond komt een Bandanees met een bootje vol handel voor het hotel liggen. Om beurten steekt hij oude jeneverflessen op en Maastrichts aardewerk door de firma Regout speciaal voor Azië gefabriceerd. Hij legt op het kademuurtje grote rijksdaalders neer met de afbeelding van Koning Willem I. Herinneringen aan de eeuwen dat er Hollanders verbleven op Banda.

Perkenier Van den Broeke

Copy of Image-02

Eén van de ontvangsten

Onvergetelijk zijn de bezoeken aan Van den Broeke, één van de laatste perkeniers op Lontor. We steken de baai over en ontbijten met koffie en pisang goreng op zijn veranda. Zoals in de tijd van Coen plukken vrouwen met lange stokken waaraan kleine korfjes met een weerhaak zitten, de noten die op het punt staan open te barsten, van de hoge nootmuskaatbomen. Van het vruchtvlees wordt jam gemaakt. De rode foelie wordt gedroogd in de zon. De noten bewaard op zolder. Van den Broeke klaagt dat de nootmuskaat meer kost om te plukken dan dat het opbrengt. En dat terwijl de noten, die in de VOC tijd alleen op Banda voorkwamen, toen letterlijk hun gewicht in goud waard waren. Van den Broeke loopt naar binnen en haalt het rode boekje met belangrijke Nederlandse families tevoorschijn. Hij laat zien dat hij rechtstreeks afstamt van de joyeuze door Frans Hals geschilderde koopman Pieter van den Broecke. We bezoeken de Put van Coen, die door de Bandanezen niet meer wordt gebruikt sinds op bevel van Coen de vermoorde Bandanese hoofden in de put zijn gegooid. Een paar meter verderop is een nieuwe put gegraven. Een stel vrouwen is druk bezig met de was. Kinderen verdringen zich nieuwsgierig om ons heen.

Image-03

Simone met de kinderen van Banda-Lontor

Mijn vrouw Simone begint zachtjes het kinderliedje Burung Kakatua te zingen. De monden vallen open van verbazing dat een blonde Belanda hun versjes kent en even later klinkt het gezang van tientallen kinderen door de avondschemering. “Suku Ayam Toean”, zegt een stokoud vrouwtje. ( Houdt u van kip meneer) Ik knik en met een razendsnelle beweging grist ze een passerende kip van de grond en draait behendig de nek van het dier om. Niet veel later ligt de arme vogel in een pan.

Christenen en Moslims

Er zijn de herinneringen aan ontmoetingen tijdens andere bezoeken. Met Jacques Cousteau die informeerde naar de VOC en vervolgens naar Hoorn kwam voor gegevens bij zijn nieuwe film over de wateren rond Banda, maar ook de talloze forten op de eilanden en de kanonnen uit Enkhuizen en Hoorn die overal verspreid liggen. We bezochten de koster van een vervallen kerkje op een afgelegen eiland. Hij opende een groot roestig slot en toonde het avondmaalszilver, gemerkt Batavia 1743. Een andere keer gleed een kapitaal zeiljacht de baai binnen met aan boord de eigenaar Frederik van Pallandt, de helft van het destijds beroemde zangduo Nina en Frederik. Hij was zoals altijd vergezeld van beeldschone Filippijnse meisjes, die later zijn dood zouden worden toen een jaloerse minnaar hem en zijn vriendin in bed doodschoten.

Image-01

In de cora-cora

 Het meeste indrukwekkend was die keer dat mijn vrouw en ik als dank voor de vele publiciteit voor het eiland en de actie om de echte Bandanootmuskaat voor een iets hogere prijs op de markt te brengen tot ere-dorpshoofd werden gebombardeerd en in cora-cora’s, lange ranke kano’s, door zingende roeiers langs de eilanden werden gevoerd waar we overal werden ontvangen door dansende meisjes op het strand, gebeurtenissen zoals de zeelui onder Coen zich hun leven lang herinnerden. Vol van indrukken wandelden we terug naar ons hotel. Uit een donker steegje dook Dicky tevoorschijn, de oud KNIL militair die nu het manusje van alles van Des Alwi was. “Ik heb voor de Hollanders gevochten maar nooit geld gekregen´, zei hij. Ik gaf hem een stapeltje rupiahs. Dicky hield het geld in het maanlicht. Nam vervolgens de houding aan en zong uit volle borst: “Waar de blanke top der duinen, schittert in de zonnegloed”.

Image-01_2

De benoeming tot ere dorpshoofd. Links ir. Herbert de Vries, rechts Pak Des Alwi en het midden Simone en ik

Nergens waren de herinneringen aan de VOC zo tastbaar als op Banda. Het is voorbij. Bij de recente twisten tussen Christenen en Moslims op de Molukken is de familie Van den Broeke, vrijwel uitgemoord. Het oude kerkje is tot de grond toe afgebrand. Het avondmaalszilver is verdwenen. Des Alwi, de oorlogsheld die in 1945 op 17jarige leeftijd met de proclamatie over de muur klom van de radiostudio en de Japanners met het pistool in de rug dwong het stuk voor te lezen, is gestorven op de operatietafel. Ik herinner me hem zoals hij vaak lachend Coen citeerde: “Dispereert niet”. (Dit artikel schreef ik voor de magazine dat verscheen bij de tentoonstelling over Coen in het Westfries Museum in 2012)

 

 

 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s