Thomas Mann

Het aardige van ‘Dood in Venetië’, van Thomas Mann is dat aan de hand van de brieven van zijn broer, onderzoek naar de ware Tadzio en informatie over de jongen die in de film speelde, het hele verhaal is te reconstrueren.

001 Thomas Mann

 

De verliefde Goethe

Eigenlijk wilde Thomas Mann over Goethes laatste liefde schrijven: De doldwaze affectie van een 72 jarige man voor de 17 jarige Ulrike von Levetzow, die hij twee jaar later zelfs officieel ten huwelijk zou vragen. “Das Fräulein hätte noch keine Lust zu heiraten”, was het diplomatieke antwoord en Goethe die niet gewend was om afgewezen te worden, wentelde zich in zelfbeklag en gaf dat vorm in zijn ‘Marienbader Elegie’. Mann bestudeerde grondig alles wat hij kon vinden over de zozeer door hem bewonderde Goethe en zijn wanhopige verliefdheid, maar hij kwam niet tot schrijven. Het was het jaar 1911. Thomas Mann was midden dertig. Hij had naam gemaakt met zijn Buddenbrooks, bewonderde de Duitse literatuur, was een Wagner fanaat en aanbad Goethe. Pas in 1939 zou hij in staat zijn om “Lotte in Weimar”aan het papier toe te vertrouwen. Hij voelde zich dat voorjaar erg vermoeid. Zijn oude kwalen – hoofd- en maagpijn –  deden zich gelden, de zelfmoord van zijn zuster Clara een jaar daarvoor liet hem niet los.

Hij besloot in te gaan op de vele verzoeken om lezingen te houden en organiseerde een tournee: om zijn zinnen te verzetten, om inspiratie op te doen, om waardering te oogsten.

 

Een uitstapje

depositphotos_22022941-stock-photo-old-postcard-of-venice-a

 De succesvolle reeks spreekbeurten putte hem zozeer uit dat zijn vrouw Katia en zijn broer Heinrich hem zo ver kregen dat een vakantie werd uitgestippeld, naar een eilandje voor de Dalmatische kust. Het werd een mislukking. Het weer was slecht en zandstranden ontbraken. De plannen werden gewijzigd. Het drietal scheepte zich in met als bestemming het door Thomas Mann zo geliefde Venetië. Daar voltrok zich een aantal opmerkelijke gebeurtenissen. Aan boord bevond zich een hilarisch gezelschap bestaande uit een oude zwaar geschminkte fat omringd door uitbundige jongelui. Een gondelier zonder vergunning bracht hen naar het chique 015Hotel des Bains aan het Lido, 014waarop de man er bij het zien van politie vandoor ging zonder zijn betaling af te wachten. Het verblijf werd korte tijd onderbroken vanwege het gezeur van Heinrich die zich verveelde, constant aan hoofdpijn leed en naar de bergen wilde. Na een uitstapje naar een slecht hotel keerde het drietal tot genoegen van Thomas terug in Venetië. Men genoot van een optreden van een groepje straatzangers en ontvluchtte uiteindelijk het hotel vanwege geruchten over de uitbraak van cholera in de stad.

 

Het Poolse knaapje

Allemaal weinig belangrijke zaken, ware het niet dat de voorvallen stuk voor stuk terug keren in het meesterwerkje van Thomas Mann:  “Dood in Venetië”. De belangrijkste gebeurtenis voor Mann was namelijk de ontmoeting met, of liever gezegd de dagelijkse aanblik van een Poolse puber in een matrozenpakje.

003 Wadyslaw Moes (Adzio)

De echte Tadzio, de latere baron Whadyslaw

Foto’s van de knaap tonen een weinig opvallend ventje, maar het moet een levendige jongen zijn geweest met kokette maniertjes, blonde krullen en felblauwe ogen. Ieder was gecharmeerd van de dandy in de dop, die een keer zo laat mogelijk voor het diner de trap afdaalde om zijn nieuwe glanzende schoenen te tonen. Mann was gebiologeerd door Tadzio zoals de jongen scheen te heten. Later zou hij tegenover een criticus afstand nemen van zijn platonische “Knabenliebe”, zijn bewondering zou een metafoor zijn, een opmaat naar zijn boek over de onmogelijke verliefdheid van Goethe, beweerde hij. Maar na zijn dood zou uit zijn brieven en dagboeken en de uitlatingen op hoge leeftijd van zijn vrouw Katia blijken, dat Thomas Mann wel degelijk gebiologeerd was door de jongen. De dagelijkse bewondering en de vluchtige oogcontacten kwamen tot een abrupt einde met het vertrek vanwege de cholera. De jongen bleef in de gedachten van Mann rond dwalen. Hij werkte een jaar aan een verhaal over de ontmoeting, waarbij hij exact de voorvallen weergaf die hij had beleefd. Het was bekend dat Mann graag gebeurtenissen en personen uit de werkelijkheid gebruikte in zijn boeken, vaak in een mengvorm, waarbij eigenschappen van verschillende personen werden samengevoegd tot één karakter. Bij de beschrijvingen in ‘Dood in Venetië’ is alleen de hoofdpersoon Gustav Aschenbach ontstaan uit zo’n mengvorm.

 

Gustav Mahler

In het doen en laten van Aschenbach herkent de lezer veel van Thomas Mann: Zijn dagelijkse routine van drie uur schrijven in de morgen, zijn middagdutje gevolgd door een wandeling, zijn plannen om ooit een boek te schrijven over Frederik II van Pruisen. Maar in zijn beschrijving van de hoofdpersoon had Mann, Gustav Mahler voor ogen. De toen 51 jarige Mahler leed aan bacteriële endocarditus, een infectie waardoor zijn hartkleppen werden aangetast, een in die tijd vrijwel ongeneeslijke kwaal. De kranten kwamen voortdurend met communiqués  over de toestand van de componist en dirigent, die kort daarvoor triomfen had gevierd in New York. Mann volgde de berichten op de voet. Hij kende Mahler persoonlijk en bewonderde hem zeer. Mahler kwam al over de vloer bij zijn schoonouders en behoorde later tot de kring van kunstenaars die in hun huis in München regelmatig door Thomas en Katia werden ontvangen, onder meer bij de premiëre van de Achtste Symfonie in München. Het sterfbed van Mahler paste geheel bij de preoccupatie van Mann met de dood in die periode. De Aschenbach in het verhaal stierf evenals Mahler.

Mann kwam tot een afronding van de novelle in de tijd dat Katia werd opgenomen voor een kuur in Davos, toen haar longklachten meer en meer op een beginvorm van tuberculose gingen lijken. Haar verblijf in de bergen zou later leiden tot Manns grootste meesterwerk: De Toverberg.

Het was de bedoeling van Mann dat ‘Dood in Venetië’ niet meer dan een bibliofiele uitgave zou worden, in hooguit honderd exemplaren, uitgegeven bij de in dergelijke drukken gespecialiseerde uitgever Hesperion en niet bij Sam Fischer die gewoonlijk het werk van Mann uitgaf. Het boekje werd een wereldsucces.

 

Visconti

008

Björn Andresen in zijn rol van Tadzio

Dood in Venetië inspireerde dichters, schrijvers, componisten en filmmakers. Benjamin Britten maakte zijn opera in twee bedrijven, waarin de rol van Tadzio voornamelijk uit ballet bestaat. Het bekendst werd de verbeelding in de prachtige film van Luchino Visconti. De beroemde regisseur werd gefascineerd door het verhaal. Hij castte Dirk Bogarde als een Aschenbach die sterk aan Mann deed denken. Voor de jongen ging hij uitvoerig op zoek en vond tenslotte de sensuele Zweedse zestienjarige Björn Andresen. Björn die een ongelukkige jeugd achter zich had met een vader die hij nooit gekend had en een moeder die zelfmoord pleegde was aanvankelijk heel blij met het succes. Van de vijfduizend dollar die de film hem opleverde kocht hij een elektrische piano. Zijn levensloop daarna verliep niet bijster gelukkig. Verdere successen bleven uit. Hij trouwde, kreeg twee kinderen, waarvan er één stierf na negen maanden waarna zijn huwelijk geen stand hield. Het feit dat hij tot een soort cultfiguur werd in de homoseksuele wereld beviel hem slecht. Hij was hevig verontwaardigd toen Germaine Greer een foto van hem als Tadzio zonder zijn toestemming gebruikte voor haar boek : “The beautifull boy”.

0dea99a09e38aa529c949c8248db8920

Dirk Bogarde en Björn Andresen

De Poolse baron

De echte Tadzio liet ook van zich horen toen de Poolse vertaling van Dood in Venetië uitkwam. Baron Wladyslaw Moes werd door een neef attent gemaakt op het verhaal.  Wladyslaw, Adzio voor intimi, herkende tot zijn verbazing, zichzelf, zijn moeder, zijn zusjes en de gebeurtenissen in het hotel en aan het strand en de oudere heer die hem constant aangaapte. Hij was zeer geamuseerd en stuurde jaren later een brief aan Erica, de dochter van Thomas. Adzio had een roerig leven met twee oorlogen waarbij hij dienst deed in het Poolse leger, gevolgd door de knoet van het communisme waarbij aristocraten hun geld, grond, titel en waardigheid werden ontnomen. Hij stief op hoge leeftijd in Parijs bij zijn dochter. Tot het eind van zijn leven punctueel en modieus gekleed zoals in de tijd dat hij in zijn smetteloos matrozenpakje met glimmend gepoetste schoenen de trap afhuppelde van het Grand Hotel in Venetië om voor de rest van diens leven in het geheugen van Thomas Mann gegrift te zijn en aanleiding gaf tot een boekje dat voor velen het bekendste werk is uit het oeuvre van de schrijver van  de Buddenbrooks en de Toverberg.

(Dit artikel verscheen eerder in het blad INKT)

Een gedachte over “Thomas Mann

  1. Lieve Ruud,

    Wat lees ik met ontzettend veel plezier je werk! En wat super dat je al je publicaties nu online zet. Ik kan me voorstellen hoe ingewikkeld dat is….. Maar heel erg veel dank, ik ben een enorme fan, dus ga er van genieten. Hopelijk gaat het jullie goed? Heel veel liefs voor jullie beiden, zeker ook uit naam van Erik.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s