Pallieter

In 2016 was het honderd jaar geleden dat ‘Pallieter’ uitkwam van de Vlaamse schrijver Felix Timmermans. Het boek begon ondanks een verbod van de katholieke kerk aan een zegetocht. Pallieter werd in Nederland veel gelezen en vertaald in tientallen talen. Aan het jubileum werd weinig aandacht besteed. Ik was de enige in 2016 die over Timmermans en Pallieter schreef. 

HONDERD JAAR PALLIETER

046 Timmermans door Isidoor Opsomer

Felix Timmermans geschilderd door Isidoor Opsomer

Uit mijn rommelkas

‘Alles bij elkaar genomen is Pallieter niets anders dan de kreet van een verloste ziel,…’ schreef Felix Timmermans bij de terugblik op zijn werk in het boekje ‘Uit mijn rommelkas’.046

Timmermans was door een diep dal gegaan, alvorens hij het uitjubelde in zijn Pallieter. Een toonbeeld van zijn somberheid is het in 1910 verschenen boek ‘Schemeringen van den dood’. Het werd een literair succes, maar de schrijver was niet in de stemming om van zijn succes te genieten. Hij vond niet langer houvast in zijn geloof, hoewel zijn Mariaverering overeind bleef. Vrienden brachten hem in contact met het occultisme. Hij verdiepte zich in astrologie, kabbalisme en theosofie. Hij las Helene Blavatsky en voerde oeverloze gesprekken met zijn vrienden. Maar het hielp hem niet. Zijn ‘Peur de vivre’ werd alleen maar groter. Felix trok zich terug in een klooster en stortte zich op het werk van Thomas à Kempis. De stilte in het convent greep hem echter naar de keel en hij ging een poosje wonen in een huisje in het begijnhof, waar zijn vrienden hem opzochten, wat weer leidde tot sombere gesprekken. Toen kwam er een plotselinge ommekeer in de situatie. Timmermans moest naar het ziekenhuis om zich aan een breuk te laten opereren. Het pakte verkeerd uit. Complicaties traden op en Felix zweefde langs het randje van de dood. Toen hij langzaam herstelde, voelde hij zijn levenslust terugkeren: ‘Lijk een visch naar het water snakt, zoo snakte ik naar het leven’. 046 SymforosaHij raakte niet uitgekeken op een pot hyacinten die een zuster voor het raam zette. Hij vroeg haar het venster te openen en snoof met diepe teugen de voorjaarslucht in. Een paar dagen later maakte hij aan de arm van zuster Dymphna een eerste wandelingetje in de hof. Hij genoot met volle teugen. Na zijn ontslag uit het ziekenhuis besloot hij de schoonheid van de natuur te beschrijven, het jaar rond.

Felix kocht pennen en papier en zette zich aan het werk, de kapitalen kalligraferend als een middeleeuwse monnik. Maar na een paar dagen al legde hij de pen neer. Er ontbrak iets, er ontbrak een mens, ‘een mensch die van alles de saus aflikt. Die de dagen melkt’. In zijn hoofd kreeg de romanfiguur vorm. Hij speelde met klinkers en zo ontstond de naam van de hoofdfiguur en de titel van het boek: ‘Pallieter, niet anders dan de kreet van een verloste ziel’.

046 Pallieter tek Theofiel Verstreken

Pallieter getekend door Theofiel Verstreken

 

De Nieuwe Gids

‘Pallieter’ is niet direct als roman verschenen, maar in afleveringen in ‘De Nieuwe Gids’, het tijdschrift dat in 1885 door de ‘Tachtigers’ in het leven was geroepen als reactie op de ingedutte ‘Gids’.  Onder de redactieleden bevonden zich enthousiaste schrijvers als Albert Verwey, Frederik van Eeden en Willem Kloos die handelden vanuit het principe ‘l’Art pour l’Art’. Op den duur vonden de meeste redactieleden dat te mager. De één na de ander haakte af. Alleen Kloos bleef trouw aan het uitgangspunt: ‘Kunst om de kunst’. Kloos zette het blad tot zijn dood alleen voort. De eerder verschenen verhalen van Felix Timmermans waren hem al eerder opgevallen en met het verschijnen van ‘Schemeringen van de dood’ in 1910 had Timmermans zijn schrijverstalent bewezen. Kloos was enthousiast na het lezen van de  Pallieter-verhalen. In november 1912 verscheen een eerste hoofdstuk in ‘De Nieuwe Gids’en dat ging zo door tot september 1914.

046 004 Lier

Lierke Plezierke

Timmermans vond de achtergrond voor zijn verhalen in zijn geliefde stad Lier en de landelijke omgeving met het wijde land langs de rivier De Nethe. De uitgestrekte ‘Begijnenbossen’, verzon hij erbij, tot teleurstelling van lezers die de sporen van Pallieter wilden volgen, maar geen bossen vonden. Zijn inspiratie voor de karakters in het boek haalde Timmermans uit personen die hij kende, met uitzondering van de vriend van Pallieter, Franzoo de schilder, wiens personage rechtstreeks was afgeleid van de bestaande figuur Valerius de Saedeleer. ‘Franzoo, den schilder, had ik reeds opgezet; maar toen ik bij Valeruis de Saedeleer kwam, zei ik seffens: Mijnen Franzoo zal ’t gelaat hebben van De Saedeleer’.046 016 De molen van Franzoo De schilder woonde met zijn kinderrijke gezin in een molen en zo werd ook Franzoo bedeeld met een molen en een schare kroost. Voor Timmermans werd Pallieter een manier om zijn levensvreugde te hervinden en om van depressieve schrijver te veranderen in een levensgenieter.

 

Marieke

Dat hervinden van de levensvreugde viel hem nog makkelijker toen hij smoorverliefd werd op Marieke Janssens, een eenvoudig kantwerkstertje. Hij zag haar voor het eerst toen hij als correspondent van het blad ‘Onze Tijd’, een voorstelling van het toneelstuk ‘De Ongeleerden’, bijwoonde. De toen 17-jarige Marieke speelde daarin een rol. Ruim anderhalf jaar later kwam hij haar opnieuw tegen tijdens de kermisweek van oktober 1911. Bij toevallige ontmoetingen op straat, nam hij beleefd zijn hoed voor haar af en Felix begon haar brieven te schrijven, soms wel twee per dag. ‘Ik snak van u eens te zien’, lezen we in een bewaard gebleven brief. En verder: ‘Willen wij eens zondag vieren? Ik heb u veel te vertellen, over dingen die ik u niet kan schrijven, want gij zoudt er terug over schrijven en ons moederke mag het nog niet weten. Pas dus op’. Felix begreep dat een verhouding met het meisje thuis niet in goede aarde zou vallen. Zijn ouders bezaten een bloeiende kanthandel en de omgang met een kantwerkstertje was ver beneden hun stand. Een conflict was onvermijdelijk. De buren fluisterden vader en moeder Timmermans in, dat hun jongste zoon een dubieuze vrijage was begonnen.046 007 Lierke Plezierke 1928 Er brak een storm uit in huize Timmermans. Felix verliet het huis en ging op kamers wonen. Een jaar later trouwde het stel. Een sobere gebeurtenis met een gang naar het stadhuis en een koffiemaaltijd met een paar vrienden. Felix begon met zijn Marieke een kantwinkeltje aan de Kartuizersvest. Hij haalde zijn schoonmoeder in huis. Een verstandige beslissing, want zij stond in de wijde omgeving bekend als één van de beste kantklossters. In het kleine huisje ontving Felix zijn vrienden. Hij tekende en schilderde en schreef gestaan aan zijn Pallieter. Zijn goede vriend Reimond Kempe nam kritisch de teksten door. Er werd geschrapt en verbeterd en zo ontstond de uiteindelijke Pallieter.

 

Oorlog

In de zomer van 1914 schreef Timmermans het laatste hoofdstuk voor De Nieuwe Gids. Hij brak zich het hoofd over een pakkend slot. De omstandigheden kwamen hem te hulp. Tot schrik van Felix en zijn vrienden kwam het bericht dat de meanderende Nethe gekanaliseerd zou worden en dat de hoge bomen langs de oever gerooid moesten worden. Felix had daarmee zijn slot. Hij zou Pallieter vol schrik vanwege deze dreigende maatregel het Netheland doen verlaten.   Vervolgens beschreef Felix hoe Pallieter zijn vrouw en kinderen en zijn hele hebben en houden op een boerenwagen laadde. De pastoor, zuster Charlot en de begijntjes met tranen in de ogen achterlatend.

046 008 Pallieter vertrekt

 “Azoo vertrok Pallieter, de dagenmelker uit het Netheland, en ging de wijde, schoone wereld in, lijk de vogels en de wind”. Timmermans legde de pen neer met de woorden ‘t’is gedaan’.

046 011 Image-06

 

Enkele dagen later brak de Eerste Wereldoorlog uit.

De Duitsers vielen België binnen en stuitten op taai verzet van de vestingen Namen en Luik. Na hevige gevechten moesten de Belgische legers zich terugtrekken op de Vesting Antwerpen die toen bestond uit een wijde ring van forten om de stad. Ook Lier maakte deel uit van de linie met een fort waarin de vijfde afdeling van het veldleger was gelegerd. Op 30 september 1914 begon de beschieting met ‘Dikke Bertha’s’, door de firma Krupp ontwikkelde kanonnen van een zeer zwaar kaliber. De gevolgen voor Lier waren rampzalig. De bevolking vluchtte in allerijl de stad uit. Ook Felix vertrok met vrouw en schoonmoeder richting Kortrijk. Hij droeg het manuscript van Pallieter om zijn hals. Enkele dagen later was het pleit beslist. Lier was gevallen. De bewoners keerden terug en vonden een zwaar gehavende stad. Felix zag ontdaan hoe zijn geliefde Lier had geleden onder enkele dagen oorlogsgeweld. Zijn huis stond er nog. Zijn vrouw stopte met de kanthandel en begon in het pand een snoepwinkeltje. Nadat Timmermans zijn verdriet over de vernielingen enigszins had verwerkt en men begonnen was met het herstel, ging hij op zoek naar een uitgever voor Pallieter. Maar dat was nog niet zo eenvoudig. In België werd vrijwel geen literatuur uitgegeven en de Amsterdamse uitgever Van Kampen en Zoon, met name Van Kampen senior, zag geen enkele heil in het boek. Zoon van Kampen echter, raakte verrukt van Pallieter en zeer tegen de zin van zijn vader liet hij het boek op eigen kosten en in een kleine oplage drukken. Timmermans zorgde zelf voor de illustraties. In het voorjaar van 1916, midden in de oorlog, verscheen de eerste druk van Pallieter. Het werd een enorm succes. In een mum van tijd was de kleine oplage uitverkocht en binnen een jaar werd Pallieter vier maal herdrukt.

046 Anton Pieck

 

Timmermans in Holland

Op 11 november 1918 kwam met het tekenen van een wapenstilstandsverdrag een einde aan de verschrikkelijke oorlog. Felix Timmermans was, evenals verschillende vrienden, met zijn vrouw naar Nederland afgereisd. Felix voerde als reden op dat ‘hij wel weer eens lekker wilde eten in een vrij land’ maar de werkelijke reden was dat de grond hem in België te heet onder de voeten werd. 046 010 Image-05Hij had sympathie getoond voor de Vlaamse Beweging, een stroming die was ontstaan in de 19de eeuw. Vanaf 1830 was België ééntalig, dat wil zeggen; Franssprekend. Het Vlaams werd op de scholen zelfs verboden. Schrijvers als Guido Gezelle en Hendrik Conscience kwamen daartegen in verzet. Zij schreven in het Vlaams. In de 19de eeuw werd het verzet tegen de Franse invloed sterker. Activisten streefden naar een onafhankelijk Vlaanderen. Bij de aanvang van de Eerste Wereldoorlog werd door sommigen geprobeerd om de Duitsers voor hun ideeën te interesseren. Vlaanderen als protectoraat van het Duitse keizerrijk. Na de oorlog werd dat gezien als collaboratie met de vijand en velen ontvluchtten België voor een poosje. Felix en zijn jonge vrouw genoten van hun verblijf in Nederland. Timmermans werd gevraagd om lezingen te houden. De krant ‘Het Vaderland’ nodigde hem uit om in zijn bloemrijke stijl een serie artikelen over Nederland te schrijven. Op 1 december 1918 zat de zaal van ‘Diligentia’ in Den Haag stampvol. Een enthousiast publiek luisterde naar de populaire schrijver, die met zijn kalme, sympathieke, soms nauwelijks verstaanbare stem, voorlas uit Pallieter. Eén en al levensblijheid, die in goede aarde viel na de sombere ellende van de voorbije oorlog. Tal van lezingen en interviews volgden.046 006 Pallieter De toehoorders verwachtten een onstuimige levensgenieter te ontmoeten, maar troffen een timide, bij tijden wat bangelijke man. Typerend is een anekdote die kunsthistoricus Mark Tralbaut jaren later beschreef. Hij haalde zijn vriend Felix eens op in Lier om samen met hem een boodschap te doen. Hij kwam met een, door een pittig paardje getrokken, ‘Tilbury’. Felix deinsde terug. Hij ging liever lopen dan zich over te leveren aan een rijtuigje met zo’n onberekenbaar dier als een paard ervoor. ‘Zijt gij nu Pallieter?’, liet Tralbaut zich ontvallen. ‘Helaas niet’, verzuchtte Timmermans.

Kritiek

046 013 Image-02

Pallieter vond steeds meer lezers, maar niet iedereen kon het boek waarderen. Taalzuiveraars wezen op de talrijke pleonasmen en onvolkomenheden in de grammatica. ‘Maar al die taalfouten Felix!’, mopperde Ernest Claes goedmoedig. ‘Die scheve zinsbouw Felix! ….Sakkerdeboere toch’. Anderen waren feller. Jan Grauls schreef in ‘Vrij België’: ‘… de personages spreken het Liersch dialekt, dat op een erg gebrekkige en inconsequente wijze wordt weergegeven’ en de niet gesproken tekst: ‘… staat in het Nederlandsch, doch een Nederlandsch van een heel bijzondere soort’.

Timmermans haalde er zijn schouders over op: ‘Dat zal wel waar zijn. De Hollanders kunnen daar niet tegen… Maar ik kan niet anders. De volgende keer zal ik eens proberen’.

Zijn reactie was heel anders toen er bezwaren kwamen uit de katholieke kerk, met name in Nederland. In het blad ‘Boekenschouw’ werd over Pallieter geschreven. ‘Alle katholieken moeten het zo spoedig mogelijk ten vure doemen’. Een zekere J. van Heugten schreef dat ‘de papenhaat er u tegen loert uit elk hoofdstuk’. Met name in de krant ‘De Tijd’, werd een ware hetze ontketend. ‘Niet lezen, niet bezitten en niet verder doorgeven’. Er werden zelfs stappen ondernomen om het boek op de Index te krijgen. Dat lukte niet, maar wel werd door de Heilige Stoel een verbod uitgevaardigd op het lezen en bezitten van het boek. Katholieke boekhandels werd verboden het boek te verkopen.

 

‘Lierke plezierke’

046_2Het tumult maakte velen nieuwsgierig naar Pallieter en de verkoop steeg. Vooral in socialistische kringen werd het boek geliefd, al was het maar vanwege het vermeende verzet tegen de kerk.

Felix was ontdaan over alle commotie. Hoewel collega’s, zoals Stijn Streuvels, hem bezworen niet toe te geven en geen woord te veranderen, trad Timmermans in overleg met de kerk. Hij was bereid om een groot aantal zuiveringen aan te brengen. Mon van de Heuvel heeft dat voor het jaarboek 2015 van het Felix Timmermans Genootschap nog eens helemaal uitgeplozen door verschillende drukken naast elkaar te leggen. Termen als ‘nij is het leven zot lak’n hiet maagdeken’ werd vervangen door: ‘Hij was geroerd’. Uit de regel ‘de begijntjes die meestal arm en gierig waren’, verdween het woord ‘gierig’. De zin: ‘zodat Pallieter haar blote, roze billen zag’, werd natuurlijk helemaal geschrapt.046 009 Image-04 En zo werd er nog veel meer ‘verbeterd’. Het kostte Timmermans veel kopzorgen, maar de verkoop van zijn boek leed er niet onder. Er kwamen vertalingen in onder meer het Duits, Engels, Frans , Fins, Esperanto en Zuid-Afrikaans. Er werd gedacht aan een film en een toneelstuk. Toen in 1928 een echtpaar in de straat in Lier, waar Felix woonde, vijftig jaar getrouwd was, overwoog men een Pallieter-optocht te organiseren. Felix probeerde dat tegen te gaan en wist een compromis te bereiken met een optocht waarin figuren uit al zijn boeken een rol zouden spelen.

 Felix Timmermans woonde tot zijn overlijden op 24 januari 1947 in zijn ‘Lierke Plezierke’. Zijn stadgenoten waren trots op hun grote schrijver al duurde het tot november 2014 vooraleer hij postuum tot ereburger van Lier werd uitgeroepen.

Ruud Spruit

046 006 Pallieter

(Dit artikel verscheen eerder in het blad Boekenpost. De tekeningen zijn, tenzij ander vermeld, van Felix Timmermans)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s