Insecten in de Bijbel

De mieren zijn een onsterk volk; evenwel bereiden zij in de zomer haar spijs. (Spreuken 30:25) 

Ongedierte was het, kruipende kriebelige diertjes. Rupsen die de bladeren opvraten, muggen die staken, luizen en vlooien die in je bed en in je kleren zaten. De oude Griekse wijsgeer had het al gezegd. Muizen zijn ontstaan uit graankorrels, bladluizen worden geboren in dauwdruppels, maden kruipen uit rottend vlees en vliegen komen uit het stof. De weinigen die zich serieus bezig hielden met insecten waren de predikanten. Zij bestudeerden de bijbel tot in de kleinste details en kwamen daarbij ook insecten tegen. Er was aanleiding genoeg voor dominees om eens een preek te houden over de vlijtige mieren, de alles verwoestende sprinkhaan of het kunstige werk van de spinnen. Neem bijvoorbeeld teksten als: ‘Ga tot de mier gij luiaard, zie haar wegen en word wijs’(Spr. 6:6). Of: ‘En hij gaf hun gewas den kruidworm, en hun arbeid den sprinkhaan’(Psalm 48:46) een regel over de straffende hand des heren. Of de curieuze tekst: ‘De spinnekop grijpt met de handen, en is in de paleizen der koningen. (Spr. 30:28). Of de voor zich sprekende tekst: ‘Wat de rups heeft overgelaten, heeft de sprinkhaan gegeten… enz. (Joël 1:4). De meeste mensen bleven insecten vieze en vraatzuchtige dieren vinden, voortgekomen uit drek.

004 b RP-T-1884-A-330B Uiltje of nachtvlinder, Jan Augustin van der Goes, 1690 - 1700

 In de 16de eeuw waren er mensen die twijfelden aan die ‘spontane generatie’. De Middelburgse kunstschilder Jan Goedaert besteedde al zijn vrije tijd aan het bestuderen en tekenen van insecten. Hij zag hoe rupsen zich verpopten en hoe uit de pop een vlinder kwam. Hij ontdekte ook dat vliegen niet zomaar ontstaan uit stof en vuil, maar dat er eitjes worden gelegd waaruit maden ontstaan die na het verpoppen vliegen worden. Zijn vrienden keken vol verbazing naar de tekeningen en hoorden over de metamorfose, de verandering van de insecten. In de lakenhandel werden vergrootglazen gebruikt om de draden van het weefsel te tellen. Mannen als Antoni van Leeuwenhoek gingen experimenteren met combinaties van die lenzen en vonden zo de microscoop uit. Er openbaarde zich een wonderlijke wereld van nog veel kleinere dieren dan men al kende. Bovendien zag men voor het eerst hoe het oog van een vlieg of de angel van een bij er uit zag.

RP-P-1920-815 Jan Swammerdam in zijn werkkamer, Johann Peter Berghaus, naar Jan Stolker, naar Rembrandt Harmensz. van Rijn, 1820 - 1870

Jan Swammerdam in zijn werkkamer naar Rembrandt

Jan Swammerdam ontdekte dat insecten zich net als andere

9dzBD1R

Detail uit de Anatomische Les door Rembrandt (detail) met het portret van Swammerdam (boven) 

dieren voortplanten. Hij vond het idee van de spontane generatie niet alleen flauwekul, de vrome Swammerdam vond het zelfs godslastering als de mensen zouden denken dat zulke interessante ‘kleine dierkens’, zomaar zouden ontstaan uit viezigheid. Juist in de kleinste diertjes was de grootheid van de schepping te zien, beweerde hij. De stemming sloeg om. Kunstenaars gingen tekeningen maken van insecten, schilders zetten op hun stillevens hier en daar een kever, een bij of een vlinder. Deftige verzamelaars maakten in hun rariteitenkabinetten ruimte voor opgezette insecten. Wie het kon betalen gaf zeelui opdracht om voor hen wonderlijke insecten uit verre landen mee te nemen.

001 a RP-T-1948-411 Vlooiende jongen, ten halven lijve, Cornelis Saftleven, 1626

Vlooiende jongen door Cornelis Saftleven (1626)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s