Maria Sibylla Merian

Zie over Maria Sibylla Merian ook de tv aflevering onder de tab t.v. en hier het artikel

Het rupsenmeisje

042 sample- MSM silkworms001 maria bestudeert insecten Carolyn Croll

Het ‘rupsenmeisje’, getekend door Carolyn Croll

Op warme zomeravonden ging Maria Sibylla Merian op jacht in de tuinen buiten de stadsmuren. Ze verzamelde rupsen en stopte die thuis in glazen potten of spanen dozen. Iedere dag plukte ze verse blaadjes als voedsel voor de rupsen. De mensen in de buurt fluisterden dat Maria misschien wel een heks was. Rupsen, torren en wormen waren immers duivelse beestjes die op warme dagen plotseling uit de modder tevoorschijn kwamen. Maria wist wel beter. Met een vergrootglas bestudeerde ze de rupsen. Ze maakte nauwkeurige tekeningen en zag hoe de rupsen zich na een poos insponnen tot een pop die bleef hangen tussen de takjes. Iedere dag ging zij kijken hoe het er mee stond. Dan kwam de dag dat de pop bewoog. Door een opening kroop een vlinder naar buiten die even bleef zitten en dan zijn kleurige vleugels openklapte en wegvloog.

Een bijzondere vrouw

Maria Sibylla werd geboren op 2 april 1647 in Frankfurt aan de Main. Haar vader was Matthäus Merian, een beroemde graveur en uitgever van prenten en boeken. Maria heeft hem nauwelijks gekend want hij stierf toen zij drie jaar was. Johanna, de moeder van Maria hertrouwde met de Hollandse bloemenschilder Jacob Marrel. Moeder Johanna wilde haar dochter naar de gewoonte van die tijd opvoeden als een goede huisvrouw, die kon koken, verstellen en kinderen grootbrengen. Vader Jacob bewonderde de schilderkunst van zijn stiefdochter. Hij gaf haar les en moedigde haar aan om bloemen te schilderen, want daar was veel geld mee te verdienen. In het atelier ontmoette Maria een leerling van haar stiefvader: Johan Andreas Graff die vooral bekend werd om zijn tekeningen van bijzondere gebouwen. Maria trouwde met hem toen zij achttien was. Het jonge paar verhuisde naar Neurenberg. Maria ging verder met het bestuderen van rupsen. Zij maakte schilderingen van bloemen en insecten op perkament en zijde. Daarnaast gaf zij les in schilderen en borduren aan meisjes uit deftige families. In die tijd konden meisjes niet naar een academie of atelier, dat was alleen bestemd voor jongens.

042 MM1

Titelpagina van het Rupsenboek

Florilegium

Kort nadat Maria werd geboren kwam er een eind aan de oorlogen die Europa jarenlang hadden verscheurd. De welvaart leefde op. Rijke mensen bouwden buitenhuizen met prachtige tuinen. Ze verzamelden de meest exotische bloemen. Zeelui en handelaars namen bollen en zaden mee. Op het achterdek van VOC schepen werden in bakken met aarde plantjes uit verre landen in leven gehouden om voor veel geld in Europa te worden verkocht. De schatrijke Agneta Block was er trots op dat zij als eerste in een verwarmde kas een ananas had gekweekt. In Nederland werden voor bollen van zeldzame tulpen enorm hoge bedragen betaald.042 20091009111124am121493-p-2 Om aan hun gasten na de bloei te laten zien welke schatten zij in hun tuin hadden lieten tuinliefhebbers hun tulpen en andere bloemen en planten natekenen. Die werden verzameld in een florilegium of bloemenboek. De levensechte aquarellen die Maria maakte waren erg geliefd. Ze werden gekocht door tuinliefhebbers, maar ook gebruikt als voorbeeld voor dames die uit liefhebberij bloemen wilden natekenen of borduren. In 1675 verscheen haar eerste Bloemenboek.

Scheiding

Maria had veel succes met haar werk. Behalve haar bloemenboeken verscheen in 1679 het Rupsenboek met tot in de kleinste details getekende rupsen, poppen en vlinders mét de planten waar zij op leefden. Maria kreeg twee dochters met een leeftijdsverschil van tien jaar. Met haar huwelijk ging het niet goed. Haar man hield van het goede leven. Hij had allerlei verhoudingen met vriendinnen. Maria leidde een vroom en vlijtig bestaan. Toen haar stiefvader overleed en er ruzie ontstond over de erfenis besloot zij weer bij haar moeder in Frankfurt te gaan wonen. Haar broer Casper was ingetrokken bij een vrome sekte in het Friese plaatsje Wieuwerd. Maria besloot zich samen met haar moeder en twee kinderen aan te sluiten bij de sekte en te verhuizen naar Friesland.

Labadie

042 VUMCC01_OKM-G01455_X Jean de Labadie

Jean de Labadie

‘Daar kwam een boer uit Zwitserland

Kadee kadolleke keda

De had een ezel aan zijn hand,

Labadie, labada, labadonia’

Een versje dat nog altijd door kinderen in Nederland wordt gezongen. Het is van oorsprong een spotliedje op Jean de Labadie. Een pater Jezuïet die zich had bekeerd tot het calvinisme. Hij was streng en vroom en richtte in Wieuwerd een kolonie op ver van de wereldse verleidingen. De mensen die er woonden droegen ruw geweven wollen kleren. Zij mochten geen sieraden dragen, geen kunst bezitten.

042

Tijdens haar verblijf bij de Labadisten bestudeerde Maria de metamorfose van de kikker. Later werkte zij dat uit in een tekening.

Toen Maria en haar moeder en dochters zich aansloten was De Labadie al overleden, maar de sekte bestond nog. Maria mocht zich niet langer bezig houden met schilderen en tekenen. Gelukkig mocht ze wel de natuur bestuderen tot eer van God. Ze deed kikkerdril in glazen potten en maakte notities over de visjes die er uit kropen en langzaam veranderden in kikkers. Op den duur ging het niet goed met de kolonie. Er brak ziekte uit. Het geld raakte op. Toen haar moeder overleed besloot Maria met haar twee dochters naar Amsterdam te gaan om daar een nieuw bestaan op te bouwen.

Rariteiten en menagerieën

042 RP-P-BI-5324 (1) Bezoekers in het natuurhistorisch kabinet van Levinus Vincent in Haarlem, Andries van Buysen (Sr.), naar Romeyn de Hooghe, ca. 1706

Rariteitenkamer van Levinus Vincent

Maria en haar dochters vonden in Amsterdam een huis in de Kerkstraat. Het was daar weldra een drukte van belang. Maria maakte weer prachtige aquarellen en tekeningen en liet die graveren. Haar dochters hielpen. Zij tekenden zelf of kleurden de gravures in. Regelmatig stopten er deftige rijtuigen van klanten. Maria keek haar ogen uit in Amsterdam. Rijke kooplui legden rariteitenkabinetten aan vol exotische zaken zoals schelpen, opgezette dieren, gedroogde bloemen en geprepareerde vlinders. In de tuinen van hun buitenhuizen werden planten gekweekt uit verre landen. Sommigen hadden een menagerie. Een privé dierentuin met apen, papegaaien en hagedissen die de zeelui meenamen van hun verre reizen.  De beesten leefden meestal niet lang want de eigenaars wisten niet hoe ze de vreemde dieren moesten verzorgen. Maria werd gevraagd om van de bijzondere bloemen en beesten tekeningen te maken. In haar groeide het verlangen om zelf naar een ver warm land te gaan om ter plekke de rijke natuur te tekenen. Zij herinnerde zich dat een groepje Labadisten naar Suriname was gereisd om daar ver van de wereld vol verleidingen een vrome gemeenschap te stichten.

Suriname

Ausstellung Merian

Groene leguaan, getekend door Maria Sibylla Merian in Suriname

Toen het plan om naar Suriname te gaan bij Maria was opgekomen, liet het haar niet meer los. Zij verkocht zoveel mogelijk tekeningen en andere zaken om geld bijeen te krijgen voor de reis. Dorothea haar jongste zou meegaan. Johanna, de inmiddels getrouwde oudste dochter bleef thuis om op de zaak te passen. Na een barre reis bereikten de twee de Wilde Kust van Suriname. De plantagehouders keken vreemd op bij het zien van die vrouwen met hun uitgebreide bagage van dozen en potten. Maria liet zich niet weerhouden. Ze legde achter het huis waar ze logeerde een tuintje aan. Een zwarte slaaf hakte een weg door het oerwoud en maakte een open plaats waar ze kon tekenen en dieren verzamelen. Ze ontmoette een Indiase vrouw die veel wist van planten en kruiden. Door de hitte was het moeilijk om planten mee te nemen waarop de rupsen in leven konden blijven. Daarom tekende ze zoveel mogelijk vlinders en rupsen op de plek waar ze leefden. Ze verbaasde zich over de grote slangen, de kleurige hagedissen en de prachtige grote vlinders. Bij een bezoek aan de plantage waar de Labadisten woonden bleek dat die bijna allemaal .gestorven waren aan vreemde ziekten en honger. De paar die over waren gebleven leefden in grote armoede. Maria werd ook ziek. Ze werkte door zo lang het kon, maar na twee jaar was ze zo zwak dat er werd besloten naar huis terug te keren

Insectenboek

042 tumblr_mfp9cajK141rrzeubo1_1280 banaan met metamorfose vlinder blz. 187

Banaan met  metamorfose van een vlinder, getekend door Maria Sibylla Merian in Suriname

Op 23 september 1701 keerde Maria en haar dochter terug in Amsterdam. De Indiaanse vrouw die zij in Suriname hadden leren kennen was meegekomen. Haar kennis zou goed van pas komen bij het uitwerken van de schetsen en aantekeningen. De hoeveelheid bagage was enorm. Dozen met levende rupsen. Een krokodil op sterk water. Potten met slangen. Gedroogde vlinders, geprepareerde kolibries, boeken vol aantekeningen en stapels tekeningen en aquarellen. Maria was ziek en zwak, oud voor haar tijd, maar ze werkte dag aan dag. De tekeningen werden door vaklui uitgewerkt tot gravures, die op verzoek konden worden ingekleurd tegen extra betaling. Haar dochters hielpen vlijtig mee. Zij kleurden de prenten in en maakten tekeningen van de meegebrachte dieren. De Indiaanse hielp met gegevens als de vrouwen er niet uitkwamen. In 1705 verscheen het schitterende boek met een tekst in het Hollands en het Latijn over de ‘Verandering der Surinaamse Insecten’.

Het bijzondere was dat de insecten afgebeeld waren op of bij Surinaamse vruchten en omringd door allerlei dieren zoals hagedissen, kevers en slangen. Een wereld die men in Europa niet kende. Het boek werd gekocht door verzamelaars in heel Europa en nog altijd koesteren musea en bibliotheken het boek van de vrouw die als eerste de wondere wereld van de tropen in Suriname vastlegde: Maria Sibylla Merian.

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s