De Noordreis van de Vega

Het artikel over de spannende noordreis van de Vega in de Jaren Tachtig van de 19de eeuw, verscheen eerder in het blad G-Geschiedenis 

DE NOORDREIS VAN DE VEGA

004 De ingevroren Vega

De Vega

Al geruime tijd was ik op zoek naar het verslag van de opzienbarende reis die Adolf Erik Nordenskjöld in de jaren 1878-1880 heeft gemaakt vanaf Stockholm langs de noordoost route via de Beringstraat. Nordenskiöld werd op zijn tocht vergezeld door wetenschappers, tekenaars en fotografen. Het leverde een schat aan materiaal op, vastgelegd in een Zweeds prachtwerk dat slechts in een kleine oplage in het Engels is vertaald. Tot mijn grote vreugde vond ik, dankzij het hooggeprezen internet, een afgeschreven exemplaar in een bibliotheek in Alaska. Verpakt in een havermoutdoos arriveerde het begeerde boek. Weliswaar los in de band en vol met stempels en zoals gebruikelijk is in Amerika bij afgeschreven exemplaren, waren de titelpagina’s uit het boek gescheurd. Maar de complete tekst en de honderden staalgravures, litho’s en kaarten waren er nog. Aanleiding om weer eens in de geschiedenis te duiken van de reis, met een overwintering in Siberië, die destijds door de hele wereld werd gevolgd.

 

Schild van het noorden

Georg von Rosen: Upptäcktsresanden A. E. Nordenskiöld.NM 1396

Erik Nordenskiöld geschilderd door Georg von Rosen 

Erik Adolf Nordenskiöld werd geboren in 1832 in een adellijke Zweedse familie die al vele generaties in Finland woonde. In het midden van de 18de eeuw had het toenmalige hoofd van de familie Nordberg zich zo heldhaftig gedragen in de strijd tegen de Russen, dat hij in de adelstand werd verheven en zich voortaan Nordenskiöld mocht noemen. De naam betekent: ‘Schild van het Noorden’. In 1809 werd Finland door de Russen veroverd. In de tijd van Erik Adolf was er vooral onder studenten, verzet tegen de overheerser. Nordenskiöld studeerde met vlag en wimpel af aan de Universiteit van Helsingfors (Helsinki) als geoloog en mineraloog. Zijn belangstelling lag vooral bij de geologie. In 1857 was het 700 jaar geleden dat de Zweden onder koning Erik een kruistocht hielden naar Finland in een poging het christendom te brengen. Nordenskiöld hield ter gelegenheid daarvan een rede waarin hij fel van leer trok tegen de Russen. Dat werd hem niet in dank afgenomen. Er verschenen stukken in de krant en hem werd de toegang tot de universiteit ontzegd. De jonge geleerde trok naar Zweden waar hem een baan bij het Nationaal Museum in Stockholm werd aangeboden en waar hij de mogelijkheid kreeg om te publiceren en colleges te geven.

Nordenskiöld werd vereerd met een lidmaatschap van de Franse Academie van Wetenschappen en hij ondernam regelmatig expedities naar het hoge noorden. Dat was niet zonder gevaar. Toen hij op een eilandje bij Spitsbergen bezig was om een kaartje te schetsen, werd hij benaderd door een ijsbeer, die in steeds kleinere cirkels om hem heen draaide. Door stenen te gooien en luid te schreeuwen wist hij ternauwer te ontsnappen en op tijd zijn sloep te bereiken.

 

Wind en stoom

005 Bemanning Vega tijdens de overwintering

De lange avonden in de kajuit.

 

007 kerst aan boord

Kerstavond aan boord van de Vega

De grote wens van Nordenskiöld was een reis met als doel het vinden van een noordoostelijke doorgang en onderweg zoveel mogelijk wetenschappelijk onderzoek te kunnen doen. Hij vond als sponsors de schatrijke reder Oscar Dickson en de Russische eigenaar van een goudmijn in Siberië, Alexander Sibiryakov. Bovendien had hij koning Oscar II aan zijn zijde, die als prins al belangstelling had voor zijn werk. De koning regelde onder meer dat Nordenskiöld de marine kon inschakelen. In Bremerhaven werd een zeilschip gebouwd van 43 meter lengte. Voor de romp werd tropisch hardhout gebruikt, het zogenaamde groenhart hout dat ook gebruikt werd voor de bouw van walvisvaarders. Het schip, met de naam Vega, was voorzien van zeilen en daarnaast een stoommachine van 65 pk die zoveel steenkolen gebruikte dat er voor het eerste deel van de reis een extra schip met steenkool mee moest varen. Nordenskiöld bereidde de reis goed voor. Hij selecteerde met zorg zijn bemanning en koos geleerden en kunstenaars die een goed team zouden vormen. De Vega zou minstens zeven maanden ingevroren liggen, waarbij de mannen helemaal op elkaar waren aangewezen. Een voorbeeld van de zorgvuldigheid van Nordenskiöld was de verzameling kranten die hij meenam. Tijdens de overwintering werd iedere dag, op de datum van de dag een ‘nieuwe’ krant rondgedeeld , met dien verstande dat de kranten wel een jaar oud waren.  

Op 21 juli 1878 vertrok het schip onder grote belangstelling uit de haven van Tromsö.

De reis ging voorspoedig. Op allerlei plaatsen werd aangelegd. Er werden metingen verricht, fossielen, insecten en planten verzameld en dieren getekend. In Noord-Siberië werden grote skeletten van mammoeten ontdekt met de kostbare ivoren tanden. In het ijs werd zelfs een volledig geconserveerde mammoet gevonden. Een gids bracht hen naar de heilige plaatsen van vroegere bewoners, met graven van voorouders. Een graf werd geopend en men vond een kist met een skelet omringd door allerlei voorwerpen. De gids die nerveus werd bij het verstoren van de rust van de voorouders, werd afgeleid met de vraag wat er nog meer te zien was. Ondertussen propte Nordenskiöld een zak vol met de objecten en delen van het skelet, waarna het graf haastig werd gesloten.

 

Chukchi

010 Chukchi meisje009 Chukchi jongen

De wetenschappers konden er geen genoeg van krijgen om waarnemingen te verrichten en objecten te verzamelen. Het zou de bemanning van de Vega duur komen te staan, want door al het getreuzel lukte het niet om op tijd de Beringstraat te bereiken en voor de winter een doorgang te vinden. Gelukkig werden goede contacten gelegd met de bewoners van het gebied, de Chukchi. Bij het naderen van het vaste land waar enkele nederzettingen waren met groepjes tenten, holden de bewoners naar het strand, zwaaiend en roepend: ‘anoaj, anoaj’(Goedendag, goedendag). De mannen hoopten op ruilhandel van vis en huiden, tegen tabak en rum en de vrouwen waren uit op spelden en naalden. Om geld gaven ze niet. Dat was een misrekening voor Nordensköld, want hij had genoeg geld bij zich, maar veel te weinig ruilwaren. Eind september, bij de ingang van de Beringstraat, liep het schip vast in het ijs. Van ijsblokken werd aan de wal een observatiepost gemaakt met allerlei instrumenten om onder meer het magnetisme te bestuderen. De Vega zou negen maanden moeten wachten voordat de tocht kon worden voortgezet. Er was voortdurend contact met de Chukchi, die van heinde en verre op hun sleden naar de Vega kwamen. Ze werden ontvangen op het schip en keken hun ogen uit. Aan de wal kende de gastvrijheid geen grenzen. De mannen werden voortdurend uitgenodigd in de tenten, uit nieuwsgierigheid, maar vooral ook uit verlangen naar rum en tabak. Nordenskiöld gaf een walvisvanger onder zijn bemanning de vrijheid om contact met de Chukchi te onderhouden. Hij sprak enigszins de taal en wist te onderhandelen over zaken die op de Vega nodig waren. Wat er gebeurd is, heeft Nordenskiöld nooit kunnen achterhalen, maar plotseling wilde de walvisvaarder niets meer met de Chukchi te maken hebben. Gelukkig hadden anderen inmiddels het nodige van de taal opgepikt en werkten ze zelfs aan een woordenlijst.

De dagen vergleden monotoon aan boord van de Vega. Na het ontbijt ging ieder aan het werk. De bemanning verrichtte reparaties. De kok ging aan het koken. De wetenschappers beschreven de verzamelde objecten en maakten nauwkeurige tekeningen. Nordenskiöld hield een gedetailleerd dagboek bij. Zodra het licht was, verzamelden zich Chukchi rond het schip. Ze kwamen op hun smalle sleden, gemaakt van hout en stukken rendierhoorn en getrokken door vier tot twaalf honden. Ze boden allerlei zaken aan waarvan ze vermoedden dat die interessant waren voor de mannen van de Vega, in ruil voor voedsel. “Ouinga mouri kauka’, riepen ze voortdurend, hetgeen zoveel betekent als: ‘Ik heb honger, geef me brood’. In de middag maakte de kok een grote ketel soep. De Chukchi werden in het benedendek gelaten en ze vielen aan op de ketel met lepels en mokken. Om drie uur begon het te schemeren en dan vertrokken de Chukchi weer. De kok bereidde het avondmaal volgens een strak weekmenu met onder meer gezouten vlees, gedroogde vis, ingemaakte groenten, zuurkool, erwten, macaroni en een borrel rum of brandewijn. De avond aan boord werd voornamelijk doorgebracht met lezen in de behaaglijk warme kajuit. De temperatuur daalde tot ver onder nul. Op een morgen bracht een verkleumde Chukchi zijn stijf bevroren hond aan boord. Na uren opwarmen en masseren kwam de hond tot vreugde van de Chukchi weer tot leven.

 

Het ijs smelt

006 dBemanning Vega

De bemanning van de Vega

Eind april kondigden weerkerende trekvogels de komst van de zomer aan. Maar het duurde nog tot half juli voordat de Vega eindelijk de reis kon hervatten. Na de saaie overwintering brak er voor de mannen een spannende tijd aan vol afwisseling. Men ging nog verschillende keren aan land onder meer om de Chukchi te bestuderen en allerlei voorwerpen te verzamelen. Via de Beringstraat bereikte de Vega de Japanse plaats Yokohama, waar een telegram naar huis kon worden gestuurd. Er volgde een ontmoeting met de Zweedse consul die brieven van het thuisfront overhandigde. Na uitgebreide bezoeken in Japan en ontmoetingen met hooggeplaatste personen, onder wie keizer Mutsuhito, ging de tocht verder langs Hongkong, Borneo en Ceylon en door het niet lang daarvoor aangelegde Suezkanaal, richting Napels waar de Vega een geweldige ontvangst wachtte met een diner in een paleis. Een enthousiaste menigte bestormde daar het schip bij aankomst. Eén van de bemanningsleden die de mensen probeerde tegen te houden, viel overboord en brak een arm. Het was het enige ongeluk dat gedurende de gehele gevaarvolle reis had plaatsgevonden. Via Kopenhagen bereikte de Vega in de avond van 24 april 1880 eindbestemming Stockholm, begeleid door een groot aantal boten en opgewacht door een enorme menigte. De reis eindigde met een groot vuurwerk. Erik Adolf Nordenskiöld had met de Vega als eerste via de noordoostelijke route, een reis om de wereld gemaakt.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s